در نخستین نشست «روایت نسخه‌های خطی» و افتتاح نمایشگاه آثار نظامی
نسخه‌های خمسه نظامی و ظرفیت‌های پژوهشی آن‌ها در کتابخانه ملی بررسی شد
نخستین نشست «روایت نسخه‌های خطی» با موضوع «نسخ خطی خمسه نظامی در کتابخانه ملی»، با معرفی مجموعه ۱۷۲ نسخه‌ای این اثر در گنجینه کتابخانه ملی ایران و بررسی تطبیقی دو نسخه کهن در کتابخانه ملی و دانشگاه کمبریج برگزار شد.
به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، این نشست، سه‌شنبه ۱۴ مهرماه ۱۴۰۵، از ساعت ۱۰ تا ۱۲ با سخنرانی سمیه همیشه‌بهار و علی میرانصاری و دبیری هومن یوسفدهی در اندیشگاه فرهنگی سازمان برگزار شد.
هومن یوسفدهی، دبیر نشست، در آغاز برنامه با خوشامدگویی به حاضران گفت: «امیدواریم این نشست و نشست‌های بعدی که به معرفی نسخه‌های خطی ارزشمند سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران اختصاص دارند، با حضور استادان ارجمند و همراهی همکاران، بیش از پیش مورد توجه قرار گیرند و اثرگذار باشند.»
سمیه همیشه‌بهار، از همکاران گروه سازماندهی دفتر کتاب‌های خطی و نادر، با معرفی خمسه نظامی و نسخه‌های موجود از آن در کتابخانه ملی ایران گفت: «خمسه نظامی، یا پنج گنج، از فاخرترین و ارزشمندترین آثار ادب فارسی است و پنج مثنوی مخزن‌الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت‌پیکر و اسکندرنامه را در بر می‌گیرد.»
وی با اشاره به مضامین اخلاقی، عاشقانه و حماسی این منظومه‌ها افزود: «نظامی در داستان‌هایی مانند خسرو و شیرین و هفت‌پیکر، بزرگی و شکوه ایران و ایرانی را به شیوایی آشکار ساخته است.»
همیشه‌بهار در ادامه، درباره نسخه‌های این اثر در گنجینه کتابخانه ملی ایران اظهار کرد: «در مخزن کتابخانه ملی، ۱۷۲ عنوان نسخه از این اثر ارزشمند موجود است که 34 عنوان آن فاقد تاریخ کتابت است. البته همه این نسخه‌ها دربرگیرنده تمام مثنوی‌های پنج گنج نیستند و تنها حدود 30 درصد آن‌ها را می‌توان نسخه‌های کامل این اثر دانست.»
وی افزود: «تنوع در تاریخ کتابت و میزان کامل بودن نسخه‌ها، نشان‌دهنده گستردگی و تداوم حضور خمسه نظامی در سنت نسخه‌پردازی و کتابت فارسی است.»
وی همچنین با معرفی نسخه‌ای کهن با عنوان «برگزیده خمسه نظامی»، شامل دو منظومه خسرو و شیرین و لیلی و مجنون، به وجود نسخه‌های نفیس با آرایه‌های متنوع در این مجموعه اشاره کرد و گفت: «به نظر می‌رسد در دوره تیموریان و صفویه، کتابت خمسه رواج و رونق بیشتری پیدا کرده است. شاید یکی از دلایل این توجه، علاقه و حمایت پادشاهان این دوره‌ها از کتاب‌آرایی و هنرهای وابسته به کتاب باشد؛ نسخه‌هایی که در آن‌ها شعر نظامی در کنار هنر خوشنویسی، تذهیب، نگارگری و صحافی، جلوه‌ای تازه و ماندگار پیدا کرده است.»
علی میرانصاری در ادامه این نشست، با تأکید بر اهمیت نسخه کهن خمسه نظامی در کتابخانه ملی ایران برای تصحیح آثار این شاعر گفت: «این نسخه گزیده نیست، بلکه خمسه‌ای کامل بوده که بر اثر افتادگی، تنها بخشی از آن به دست ما رسیده است. برگ‌های آغازین دو منظومه موجود در نسخه نیز افتاده و بعدها نونویسی شده‌اند؛ همچنین جلد آن از خود نسخه جدیدتر است.»
وی با اشاره به نسخه دیگری به خط همین کاتب در کتابخانه دانشگاه کمبریج افزود: «مصححان آثار نظامی نباید از این نسخه غافل شوند. موضوع اصلی بحث من، مقایسه دو نسخه خمسه در کتابخانه ملی ایران و دانشگاه کمبریج است که هر دو به دست طیفور بن حاجی کمال یزدی کتابت شده‌اند.»
میرانصاری با اشاره به گستردگی جغرافیایی کتابت و گردش نسخه‌های خمسه اظهار کرد: «یادداشت‌های حاشیه نسخه‌ها نشان می‌دهند که برخی از آن‌ها در طول حیات خود، مناطق جغرافیایی بسیاری را طی کرده‌اند. جغرافیای کتابت خمسه با جغرافیای مخاطبان آن ارتباط مستقیم دارد؛ تا نیاز و زمینه پذیرش وجود نداشته باشد، کاتب دست به قلم نمی‌برد.»
وی همچنین با تأکید بر نقش خمسه در گسترش زبان فارسی در شبه‌قاره هند گفت: «بسیاری از نسخه‌هایی که در شبه‌قاره بررسی کرده‌ام، کاربرد آموزشی داشته‌اند و یادداشت‌های حاشیه آن‌ها، حاصل مطالعات استادان یا ثبت تقریرات آنان توسط دانشجویان بوده است.»
وی در بخش دیگری از سخنان خود، ظرفیت نسخه‌های مصور خمسه برای پژوهش‌های هنری را مورد توجه قرار داد و گفت: «بر اساس بررسی و مقایسه‌ای که انجام داده‌ام، هیچ‌یک از آثار ادبی فارسی به اندازه خمسه زمینه خلق نگاره نداشته‌اند. این نگاره‌ها از نظر سبک، مکتب و رنگدانه‌ها، زمینه‌های مطالعاتی فراوانی دارند که کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.»
میرانصاری درباره جایگاه مکتب شیراز نیز افزود: «صحیح‌ترین نسخه‌هایی که از نظر ضبط متن دیده‌ام، متعلق به مکتب شیراز هستند. این سخن به معنای کم‌ارزش شمردن مکاتب هرات، تبریز و اصفهان نیست؛ هر یک ارزش‌های هنری خود را دارند. طیفور یزدی نیز بر اساس ویژگی‌های آثارش، کاملاً متأثر از مکتب شیراز بوده است.»
میرانصاری در مقایسه دو نسخه کتابخانه ملی ایران و دانشگاه کمبریج گفت: «نسخه کمبریج شامل خسرو و شیرین و هفت‌پیکر است و نسخه کتابخانه ملی، خسرو و شیرین و لیلی و مجنون را در بر می‌گیرد؛ هر دو نیز افتادگی دارند. این دو نسخه در نوع کاغذ، چهارستونی بودن متن، کراسه‌های ده‌برگی، شکل انجامه و نشانه‌های به‌کاررفته در کتابت، اشتراک دارند و در خط هر دو، عناصر نستعلیق دیده می‌شود.»
وی با اشاره به تفاوت‌های آرایه‌های دو نسخه افزود: «با وجود شواهدی که از تولید آن‌ها در یک کارگاه حکایت دارد، معتقدم سفارش‌دهندگانشان متفاوت بوده‌اند. ضبط‌های موجود در این نسخه‌ها نیز نکاتی دارند که باید مورد توجه اهل تصحیح قرار گیرند.»
در پایان این نشست، نمایشگاه گزیده نسخ نظامی گنجوی نیز ساعت ۱۲ با حضور اکبر ثبوت و غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در محل نمایشگاه‌های اداره‌کل کتاب‌های خطی و نادر افتتاح شد. در این نمایشگاه، ۱۳ نسخه خطی از خمسه و منتخبی از منظومه‌های آن، با هدف آشنایی مخاطبان با ظرفیت‌های غنی گنجینه نسخه‌های خطی سازمان و معرفی نمونه‌هایی از میراث ادبی و هنر کتاب‌آرایی ایران، در معرض دید قرار گرفته است. علاقه‌مندان می‌توانند تا ۳۰ مهرماه ۱۴۰۵، از ساعت ۹ تا ۱۳، از این نمایشگاه بازدید کنند.
