به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمتر شناخته‌شده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقه‌مندان معرفی می‌کند.

شماره شصت‌وسوم این مجموعه به معرفی کتاب Altiranisches Wörterbuch (واژه‌نامه زبان‌های ایرانی باستان)، اثر کریستیان بارتولومه، اختصاص یافته است؛ اثری که از مهم‌ترین منابع مرجع در حوزه اوستاشناسی، زبان‌شناسی ایرانی و مطالعات زبان‌های ایرانی باستان محسوب می‌شود. عنوان دقیق کتاب به شرح زیر است:

Bartholomae, Christian (۱۹۰۴). Altiranisches Wörterbuch. Strassburg: Karl J. Trübner.

کریستیان بارتولومه (ژانویه ۱۸۵۵–اوت ۱۹۲۵) از برجسته‌ترین ایران‌شناسان و زبان‌شناسان تطبیقی آلمانی و از بنیان‌گذاران مطالعات نوین زبان‌های ایرانی باستان به شمار می‌رود. او تحصیلات خود را در دانشگاه‌های مونیخ، ارلانگن و لایپزیگ گذراند و تحت تأثیر مستقیم هاینریش هوبشمان به پژوهش در زبان‌های ایرانی روی آورد. بارتولومه پس از تدریس در دانشگاه‌های هاله، مونستر، گیسن، استراسبورگ و هایدلبرگ، بخش عمده زندگی علمی خود را صرف مطالعه زبان اوستایی و فارسی باستان کرد.

مهم‌ترین دستاورد علمی او، قراردادن زبان‌های ایرانی در چارچوب زبان‌شناسی تطبیقی هندواروپایی بود. وی با تحلیل دقیق تحول آواها، ساخت واژه‌ها و صرف زبان‌های ایرانی باستان، پایه‌های دستور تاریخی این زبان‌ها را استوار ساخت. دو پژوهش بنیادی او، «پیشینه زبان‌های ایرانی» (Vorgeschichte der iranischen Sprachen) و «زبان اوستایی و فارسی باستان» (Awestasprache und Altpersisch) که در Grundriss der Iranischen Philologie منتشر شدند، هنوز از آثار کلاسیک این حوزه محسوب می‌شوند و تا دهه‌ها جایگزینی برای آنها پدید نیامد.

بارتولومه افزون بر پژوهش درباره زبان‌های ایرانی باستان، پس از کشف دست‌نوشته‌های تورفان به مطالعه فارسی میانه و متون پهلوی نیز پرداخت و با انتشار پژوهش‌هایی درباره متون حقوقی ساسانی، نسخه‌های خطی زرتشتی و زبان پهلوی، نقش مهمی در گسترش مطالعات ایران میانه ایفا کرد. همچنین «قانون بارتولومه» در زبان‌شناسی تاریخی هندواروپایی به نام او ثبت شده و بیانگر تأثیر گسترده او فراتر از حوزه ایران‌شناسی است.

بزرگ‌ترین میراث علمی بارتولومه، روشن‌ساختن ساختار زبان‌های ایرانی باستان و تثبیت جایگاه آنها در مطالعات تطبیقی هندواروپایی بود. هرچند برخی از دیدگاه‌های او، به‌ویژه ترجمه گاهان، بعدها مورد نقد قرار گرفت، آثار بنیادین او همچنان از مهم‌ترین منابع مرجع در اوستاشناسی، زبان‌شناسی ایرانی و تاریخ مطالعات ایران باستان به شمار می‌آیند.

شاهکار بارتولومه، «واژه‌نامه زبان‌های ایرانی باستان» (Altiranisches Wörterbuch) است که در سال ۱۹۰۴ منتشر شد. این اثر حاصل بیش از ۱۰ سال پژوهش بود و همه واژگان شناخته‌شده اوستایی و فارسی باستان را همراه با شواهد متنی، تحلیل‌های ریشه‌شناختی و توضیحات زبان‌شناختی گرد آورد. این اثر مهم‌ترین ابزار پژوهش در زبان اوستایی و یکی از کامل‌ترین فرهنگ‌های تدوین‌شده برای زبان‌های هندواروپایی است؛ کتابی که همچنان از منابع اصلی ایران‌شناسان و اوستاشناسان به شمار می‌رود.

هدف بارتولومه، گردآوری و تحلیل تمام واژگان شناخته‌شده زبان‌های ایرانی باستان، به‌ویژه اوستایی و فارسی باستان بود. این فرهنگ قرار بود جایگزین فرهنگ قدیمی فردیناند یوستی با عنوان Altbactrisches Wörterbuch، منتشرشده در سال ۱۸۶۴، شود که با انتشار نسخه انتقادی اوستا به کوشش کارل فریدریش گلدنر و پیشرفت مطالعات اوستایی، دیگر پاسخ‌گوی نیاز پژوهشگران نبود.

بارتولومه به‌خوبی آگاه بود که تفسیر متون اوستایی تنها با اتکا به یک شیوه امکان‌پذیر نیست. ازاین‌رو، بر ضرورت تلفیق سنت تفسیری پارسیان هند با روش‌های کلاسیک فیلولوژی غربی و زبان‌شناسی تطبیقی تأکید داشت. این رویکرد موجب شد مطالعات زرتشتی از وابستگی انحصاری به سنت تفسیری زرتشتی رهایی یابد و زمینه برای تفسیرهای زبان‌شناختی و انتقادی متون اوستایی فراهم شود.

مهم‌ترین ویژگی‌های این فرهنگ عبارت‌اند از: جامعیت، به‌گونه‌ای که تقریباً همه واژه‌های اوستایی و فارسی باستان شناخته‌شده تا آغاز قرن بیستم را دربر می‌گیرد؛ استناد مستقیم به متون، به‌طوری‌که هر مدخل با تمام موارد استعمال در متون اوستایی و کتیبه‌های هخامنشی مستند شده است؛ تحلیل زبان‌شناختی که برای هر واژه اطلاعاتی درباره صورت‌های صرفی، معنا، ریشه‌شناسی، تحول تاریخی و معادل‌های پهلوی و سانسکریت ارائه می‌دهد؛ نقد متن که در بسیاری از مدخل‌ها اختلاف نسخه‌ها و مسائل متن‌شناسی را بررسی می‌کند و استفاده از نسخه‌های خطی، زیرا بارتولومه تنها به متن چاپی گلدنر اکتفا نکرد، بلکه دستگاه انتقادی و نسخه‌های خطی اوستا را نیز بررسی کرد؛ موضوعی که ارزش علمی کتاب را بسیار افزایش داد.

هر مدخل معمولاً شامل تعیین زبان واژه، اعم از اوستایی کهن، اوستایی متأخر یا فارسی باستان، ضبط‌های مختلف واژه، معنی یا معانی، همه شواهد متنی، ترجمه برخی از شواهد، توضیحات تفسیری، ریشه‌شناسی، تحول واژه در زبان‌های بعدی، معادل‌های پهلوی و سانسکریت و یادداشت‌های متن‌شناختی در صورت لزوم است.

مانفرد درسدن (M. J. Dresden) این کتاب را «یکی از بهترین و کامل‌ترین فرهنگ‌هایی که تاکنون برای هر زبانی تدوین شده است» توصیف کرده است. این اثر برای پژوهشگران اوستا و زبان‌های ایرانی باستان تقریباً همان جایگاهی را دارد که Liddell, Scott, Jones Ancient Greek Lexicon (LSJ) برای زبان یونانی باستان، Latin-English Dictionary اثر Lewis & Short برای لاتین و Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary برای سانسکریت دارند. با این تفاوت که فرهنگ بارتولومه افزون بر واژه‌نامه، نوعی دایره‌المعارف زبان‌شناسی اوستایی و فارسی باستان نیز هست. به همین دلیل، پس از بیش از ۱۰۰ سال همچنان در کتابخانه هر پژوهشگر جدی اوستاشناسی یافت می‌شود.

کتاب Altiranisches Wörterbuch با شماره کتاب‌شناسی «۹۰۷۸-۷۹م» در مخازن سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در اختیار پژوهشگران قرار دارد. همچنین صفحاتی از این کتاب برای بهره‌مندی علاقه‌مندان در پیوست خبر بارگذاری شده است.