به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمتر شناخته‌شده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقه‌مندان معرفی می‌کند.

پنجاه‌ونهمین شماره مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» به مناسبت چهارم مردادماه، به مناسبت چهارم مردادماه، سالروز بزرگداشت شیخ صفی‌الدین اردبیلی، به معرفی کتاب Chinese Porcelains from the Ardebil Shrine، نوشته جان الکساندر پوپ، اختصاص دارد.

جان الکساندر پوپ، پژوهشگر برجسته هنر آسیایی و متخصص سفال و چینی‌های آبی‌وسفید چین و ژاپن، ۴ اوت ۱۹۰۶ در دیترویت ایالت میشیگان به دنیا آمد. او پس از تحصیل در مدرسه فیلیپس اکستر، وارد دانشگاه ییل شد و در سال ۱۹۳۰ مدرک کارشناسی ادبیات انگلیسی دریافت کرد.

پوپ پیش از پایان تحصیلات دانشگاهی، با کمیسیون بین‌المللی امدادرسانی به قحطی چین همکاری داشت و برای بررسی وضعیت مناطق آسیب‌دیده به دره رود زرد اعزام شد. این سفر، نخستین فرصت او برای مشاهده مستقیم فرهنگ و هنر چین را فراهم کرد و آشنایی‌اش با آلن پریست، متخصص سفال و چینی خاور دور، مسیر علمی او را تحت‌تأثیر قرار داد.

او در سال ۱۹۳۲ تحصیل در حوزه مطالعات چین را در دانشگاه هاروارد آغاز کرد و در سال‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۵، به‌ترتیب مدارک کارشناسی ارشد و دکتری خود را دریافت کرد. پوپ بخش عمده فعالیت حرفه‌ای خود را در گالری هنر فریر در واشینگتن گذراند و به یکی از تأثیرگذارترین متخصصان سفال و چینی شرق آسیا در قرن بیستم تبدیل شد.

مهم‌ترین دستاورد علمی پوپ، ارائه روشی نظام‌مند برای تاریخ‌گذاری و تشخیص اصالت چینی‌های آبی‌وسفید دوره یوان و اوایل دوره مینگ بود؛ روشی که در پژوهش‌های دانشگاهی، موزه‌ها و بررسی مجموعه‌های خصوصی مورد استفاده قرار گرفت. آثار او همچنین نقش مهمی در شناخت ارتباطات هنری و تجاری میان چین، ایران، ژاپن و جهان اسلام، به‌ویژه در حوزه مبادلات سفال و چینی، ایفا کرد.

پوپ با نگارش کتاب «اشیای چینی آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی»، مجموعه چینی‌های این آرامگاه را به‌صورت گسترده به جامعه علمی جهان معرفی کرد. او کاشف این مجموعه نبود، اما با تحلیل تطبیقی و مستندسازی علمی، جایگاه آن را در تاریخ سفال و چینی چین تثبیت کرد.

مجموعه چینی‌های آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، یکی از بزرگ‌ترین و اصیل‌ترین مجموعه‌های چینی سلطنتی دوره‌های یوان، از سال ۱۲۷۱ تا ۱۳۶۸ میلادی، و مینگ، از سال ۱۳۶۸ تا ۱۶۴۴ میلادی، در خارج از چین به شمار می‌رود. بخش بزرگی از این مجموعه امروزه در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود و شماری از قطعات آن نیز در دوره‌های مختلف به مجموعه‌های دیگر انتقال یافته است.

این ظروف نفیس، در سال ۱۰۱۷ هجری قمری، برابر با ۱۶۰۸ تا ۱۶۰۹ میلادی، از سوی شاه‌عباس اول به آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی وقف شد. پوپ معتقد بود نگهداری این آثار در یک مجموعه وقفی و در مکانی مشخص طی چند قرن، ارزشی استثنایی به آن‌ها بخشیده و مجموعه اردبیل را به منبعی معتبر برای تاریخ‌گذاری چینی‌های دوره مینگ تبدیل کرده است.

او با بررسی و تطبیق کتیبه‌ها، وقف‌نامه‌های دوره صفوی و ویژگی‌های سبکی ظروف، تاریخ تقریبی ساخت بسیاری از آثار آبی‌وسفید این مجموعه را مشخص کرد. مجموعه اردبیل در پژوهش‌های پوپ، همانند یک «مجموعه مرجع» برای شناسایی، مقایسه و تاریخ‌گذاری نمونه‌های مشابه مورد استفاده قرار گرفت.

پوپ در این کتاب، تقریباً تمامی ظروف باقی‌مانده مجموعه را طبقه‌بندی و اندازه‌گیری کرده و با انتشار تصاویر، توصیف نقوش و بررسی ویژگی‌های ساخت، درباره تاریخ و محل تولید هر قطعه دیدگاه خود را ارائه داده است. تصاویر، اندازه‌ها، توصیف‌ها و تحلیل‌های این اثر همچنان در پژوهش‌های مربوط به چینی‌های آبی‌وسفید و مجموعه اردبیل مورد استفاده قرار می‌گیرد.

کتاب «اشیای چینی آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی» سه محور اصلی را بررسی می‌کند. بخش نخست به جایگاه آرامگاه شیخ صفی‌الدین در تاریخ صفویه، وقف چینی‌ها از سوی شاه‌عباس اول، مسیرهای انتقال این آثار به ایران و تاریخ تحولات بعدی آرامگاه، بر پایه گزارش‌های سیاحان اروپایی، اختصاص دارد.

در بخش دوم، برخی مسائل بنیادی مرتبط با مطالعه چینی‌های دوره مینگ بررسی شده است تا چارچوب تاریخی و هنری لازم برای تحلیل مجموعه فراهم شود. بخش سوم نیز به توصیف و تحلیل تفصیلی ظروف اختصاص دارد و روند تحول ساخت و تزیین چینی‌های چین را از حدود سال ۱۳۵۰ تا ۱۶۱۰ میلادی نشان می‌دهد.

پوپ در پیشگفتار کتاب، از حمایت آندره گدار، مدیر وقت اداره‌کل باستان‌شناسی ایران، و همکاری مهدی بهرامی، مدیر وقت موزه باستان‌شناسی تهران، محل نگهداری مجموعه، قدردانی کرده است. او همچنین به همراهی کریم مصطفوی، خانم بارسین و دیگر کارکنان موزه اشاره می‌کند.

تأمین هزینه سفر و اجرای این پروژه از سوی گالری هنر فریر و همکاری ریچارد و الیزابت اتینگهاوزن در تکمیل تصاویر پژوهش، از دیگر مواردی است که نویسنده در پیشگفتار کتاب یادآور شده است. این توضیحات نشان می‌دهد که اثر حاضر، حاصل همکاری مجموعه‌ای از ایران‌شناسان، چین‌شناسان، باستان‌شناسان و متخصصان هنر اسلامی و هنر چین بوده است.

کتاب Chinese Porcelains from the Ardebil Shrine که در سال ۱۹۵۶ میلادی از سوی مؤسسه اسمیتسونین و گالری هنر فریر در واشینگتن منتشر شده است، با شماره کتاب‌شناسی «۳۲۹۶-۷۷م» در مخازن سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود و در اختیار پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار دارد.