کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران | شماره ۳۸
معرفی نشریه «آرشیتکت»، نخستین نشریه معماری ایران
از ارائه الگوهای مسکن تا نقد ساختوسازهای شهری، «آرشیتکت» کوشید میان نظریه معماری و مسائل عینی شهرهای ایران پیوند برقرار کند.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی منابع شاخص و کمتر شناختهشده این گنجینه، در هر شماره یکی از آثار برجسته نسخ خطی، منابع چاپی یا پیایندهای موجود در سازمان را به مخاطبان معرفی میکند.
مجله «آرشیتکت» به صاحبامتیازی، مدیرمسئولی و سردبیری ایرج مشیری، طی ۶ شماره و بهصورت ماهانه، از مرداد ۱۳۲۵ تا تیر ۱۳۲۷، توسط انجمن آرشیتکتهای ایرانی دیپلمه منتشر شد. بهای اشتراک دوره کامل آن ۱۸۰ ریال و قیمت تکشماره ۳۰ ریال بود. در معرفی نشریه نیز تأکید شده بود که آگهیهای مرتبط با امور ساختمانی، مقاطعهکاری و فروش مصالح برای انتشار پذیرفته میشود. در زیر عنوان نشریه، حوزه فعالیت آن در موضوعاتی چون ابنیه، شهرسازی، بهداشت فنی و تزئینات ذکر شده و این مجله بهصورت مصور منتشر میشد؛ بهگونهای که ذیل تصاویر هر بنا، توضیحاتی درباره مشخصات و ویژگیهای معماری آن درج شده است.
این نشریه وابسته به انجمن آرشیتکتهای ایرانی دیپلمه بود و در راستای ترویج اهداف آن فعالیت میکرد؛ چنانکه نام «آرشیتکت» نیز از عنوان همین انجمن برگرفته شده است.
در شماره نخست مجله، درباره علت شکلگیری انجمن و اهداف آن آمده است:
"عدهای از مهندسین معمار ایرانی به خیال افتادند تا این نیروهای پراکنده را جمع نمایند و دست به دست هم دهند تا انجمنی از کلیه مهندسین معمار دیپلمه تشکیل دهند و به اتفاق در احیاء فن معماری ایران بکوشند ... و به طورکلی خاطرنشان خواهیم کرد اشخاص غیرمطلع باید از کارهای حساس عمران و آبادی برکنار و جوانان دانشمند و فعال در حیطه تخصص خود به کارها، گمارده شوند."
«آرشیتکت» خود را مجلهای کاملاً فنی و ذوقی معرفی میکرد که قصد ورود به حوزه سیاست نداشت و هدف اصلی آن، طرح مباحث تخصصی در معماری و شهرسازی و انتقال دانش روز این حوزه بود. در اینباره در همان شماره نخست آمده است:
"ما میخواهیم چگونگی آخرین پیشرفتهای فنون مزبور را به نظر خوانندگان خود برسانیم ... این مجله هیچگونه ادعای زیادی ندارد و مایل نیست که تنها به یک مشت الفاظ خوشایند و توخالی قناعت کرده و جنبه عملی کار را کنار بگذارد ..."
در عین حال، این نشریه با رویکردی انتقادی نسبت به وضعیت معماری و شهرسازی در ایران، اصلاح کاستیها را از وظایف خود میدانست. در توضیح این رویکرد آمده است:
"... در گذشته اشتباهات زیادی در زمینه شهرسازی و معماری در این کشور روی داده ... نویسندگان مجله کوشش خواهند نمود که اشتباهات گذشته و کنونی را دریافته و تشریح و توضیح نمایند تا از تکرار آن در آتیه جلوگیری شود ..."
در شماره نخست این مجله، افزون بر اخبار انجمن، چگونگی تأسیس آن و اعضای اصلی معرفی شدهاند. همچنین نام اعضای افتخاری، شامل چهرههایی چون دکتر مصدق، مستشارالدوله، اللهیار صالح، محمود افشار، ابوالحسن ابتهاج و دکتر شفق نیز در این شماره آمده است.
از نظر محتوایی، «آرشیتکت» طیف گستردهای از موضوعات تخصصی را دربرمیگرفت؛ از معماری و شهرسازی و مسائل فنی ساختمان گرفته تا بهداشت فنی، تزئینات و هنرهای زیبا. بررسی معماری سنتی بناهایی چون مسجد شاه اصفهان و کاخ شاه صفی در بهشهر، طرح مباحثی درباره معماری مدرن، و پرداختن به موضوعاتی مانند تقلید و ابتکار در صنایع هخامنشی، بخشی از این مطالب را تشکیل میداد.
بخشهایی از مجله با عنوان «مسائل معماری در ایران» به موضوعاتی نظیر آموزش معماران، نقد ساختوساز، وضعیت معابر شهری، بتن، ایزولاسیون، تهویه مطبوع و اصلاح و تزئین خانهها اختصاص داشت. توجه به ساختمانهای بانک ملی در چند شماره بهعنوان نمونهای موفق از معماری جدید در ایران، بررسی تاریخچه دانشکده هنرهای زیبا، ارائه نمونه نقشه خانه در تهران، طرح مدلهایی از خانههای ارزانبهای ییلاقی، طرح ایده ساختمانهای دستهجمعی ارزانبها و نیز پرداختن به برنامه ۷ ساله اصلاحات ساختمانی شهرها و تصویب نقشه ساخت «هزار خانه» در تهران، از دیگر محورهای قابلتوجه این نشریه بهشمار میآید؛ محورهایی که نشان میدهد این مجله چگونه میکوشید میان مباحث نظری معماری و مسائل عینی شهرهای ایران پیوند برقرار کند.
این نشریه علاوه بر مقالات تخصصی، شامل مطالب کاربردی و اطلاعرسانی نیز بود؛ از جمله معرفی پایاننامههای معماری، راهنماییهای فنی برای عموم، نرخ دستمزد آرشیتکتها، قیمت مصالح ساختمانی و آگهیهای مرتبط با فعالیتهای ساختمانی.
چاپ نامه رئیس اداره کل ساختمان و شهرداری خطاب به ایرج مشیری، سردبیر مجله «آرشیتکت»، در شماره سوم این مجله، با موضوع جلوگیری از ساختوساز بدون پروانه و اجرای طرحهای اصلاحی شهری، نشاندهنده ارتباط این نشریه با مسائل اجرایی و جایگاه آن در فضای حرفهای آن دوره است.
دوره کامل نشریه «آرشیتکت» شامل شمارههای ۱ تا ۶ در کتابخانه ملی ایران نگهداری میشود و با شماره رکورد ۱۰۱۰۶۲۰ در نرمافزار کتابخانه ملی در دسترس پژوهشگران قرار دارد. همچنین شمارههای نخست و سوم این نشریه برای آشنایی بیشتر علاقهمندان، بهصورت پیوست ارائه شده است.