با حضور پژوهشگران زبان فارسی و مطالعات قرآنی
رونمایی از کهنترین نسخه کامل مورخ فارسی قرآن در کتابخانه ملی
«قرآن زعفرانی؛ کهنترین نسخه کامل مورخ فارسی» با حضور استادان زبان و ادبیات فارسی، نسخهشناسان و پژوهشگران مطالعات قرآنی در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران رونمایی شد.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سهشنبه ۶ مرداد ۱۴۰۵ از ساعت ۱۰ تا ۱۲ مجلس رونمایی از «قرآن زعفرانی» با همکاری نشر فرهنگ سیادت در سالن حکمت کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
در این برنامه، علیاشرف صادقی، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی، و احمد مسجدجامعی، عضو پیشین شورای شهر تهران و فعال فرهنگی، سخنرانی کردند و پیام تصویری محمدجعفر یاحقی، استاد زبان و ادبیات فارسی، نیز پخش شد. دبیری این مجلس را سیدمحمد عمادی حائری، پژوهشگر نسخههای خطی و مطالعات اسلامی، بر عهده داشت.
عمادی حائری در آغاز برنامه، با مروری بر پیشینه ترجمه قرآن به فارسی گفت: «نخستین ترجمه کامل موجود از قرآن به زبان فارسی به نیمه قرن چهارم هجری بازمیگردد که در ضمن ترجمه تفسیر طبری قرار گرفته است.»
وی افزود: «این اثر با پشتوانه عالمان ماوراءالنهر، به ترجمهای معیار و پذیرفتهشده در میان فارسیزبانان تبدیل شد و حکومت نیز از آن بهعنوان نخستین ترجمه کامل قرآن حمایت کرد.»
عمادی حائری با اشاره به جایگاه «قرآن زعفرانی» در تاریخ ترجمههای فارسی قرآن، این اثر را یکی از متون مهم فارسی پس از اسلام دانست و بر ضرورت بررسی ویژگیهای زبانی و نسبت آن با دیگر ترجمههای کهن قرآن تأکید کرد.
صادقی: تفاوت ترجمههای کهن، بازتاب تنوع زبانی مناطق ایران است
علیاشرف صادقی نیز با قدردانی از مرتضی کریمینیا برای هشت سال پژوهش درباره این نسخه و از نشر فرهنگ سیادت برای انتشار آن گفت: «تهیه و انتشار چنین اثری، بهویژه با توجه به ظرافتهای چاپ و ویژگیهای نسخه، کاری دشوار و شایسته قدردانی است؛ بااینحال، باید راهی فراهم شود تا پژوهشگران زبان فارسی و مطالعات قرآنی نیز امکان دسترسی به این اثر را داشته باشند.»
وی با بیان اینکه ابوالفخر بن ابیالفضل زعفرانی مترجم اثر نبوده و نسخه را کتابت کرده است، اظهار کرد: «بررسی واژگان این ترجمه نشان میدهد که زعفرانی در انتخاب معادلهای فارسی دخالتی نداشته و نسخهای پیشین را رونویسی کرده است.»
صادقی تفاوتهای زبانی میان ترجمههای کهن قرآن را متأثر از گویشها و زبان رایج در مناطق مختلف دانست و افزود: «مترجمان یا کاتبان، ترجمهها را با زبان شهر و منطقه خود سازگار میکردند تا برای مخاطبان محلی قابل فهم باشد؛ ازاینرو، این آثار علاوه بر ارزش قرآنی، منابعی مهم برای مطالعه تاریخ زبان فارسی و گویشهای ایرانی به شمار میروند.»
عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به برخی ویژگیهای زبانی «قرآن زعفرانی» گفت: «در بررسی اولیه، نشانه روشنی از گویش قدیم ری در این ترجمه دیده نمیشود و در مقابل، برخی صورتهای خراسانی و نیشابوری در آن وجود دارد. این مسئله، پرسشهایی را درباره خاستگاه ترجمهای که زعفرانی از روی آن کتابت کرده، مطرح میکند و نیازمند پژوهشهای بیشتر است.»
وی همچنین بر اهمیت رعایت رسمالخط معیار در انتشار متون پژوهشی تأکید کرد و گفت: «ناشران و ویراستاران باید در ثبت واژگان و صورتهای زبانی، به شیوه درست نگارش فارسی توجه بیشتری داشته باشند.»
صادقی در ادامه، ترجمه کامل و یکبهیک از زبانی به زبان دیگر را ناممکن دانست و بیان کرد: «واژههای دو زبان همیشه کاملاً بر یکدیگر منطبق نیستند و هنر مترجم در آن است که مفهوم متن مبدأ را تا حد امکان به زبان مقصد منتقل کند. تفاوت معادلهای فارسی در ترجمههای قرآنی نیز از همین ویژگی زبان و ترجمه ناشی میشود.»
وی افزود: «مترجمان کهن بر اساس زبان رایج زمان و منطقه خود، مناسبترین واژهها را انتخاب کردهاند؛ بنابراین، تفاوت میان معادلهای آنان را نباید الزاماً نشانه ضعف یا ناآگاهی دانست.»
مسجدجامعی: ترجمه قرآن تجلی پیوند هویت ایرانی و فرهنگ اسلامی است
احمد مسجدجامعی نیز در سخنانی به زمینههای اجتماعی شکلگیری ترجمههای فارسی قرآن پرداخت و گفت: «پرسش مهم این است که چرا پس از حدود سه قرن، ناگهان در میانه قرن چهارم هجری اثری فاخر در ترجمه قرآن پدید آمد و پس از آن، ترجمههای متعددی در سیستان، خراسان، ری، فارس و دیگر مناطق شکل گرفت.»
وی با اشاره ترجمه قرآن در تاریخ ایران اظهار کرد: «پیدایش پرشمار ترجمههای فارسی قرآن بدون وجود بستر اجتماعی امکانپذیر نبود. ایرانیان پس از پذیرش اسلام، در کنار ارتباط عمیق با قرآن، به هویت ملی و زبان فارسی نیز پایبند ماندند و زبان، مهمترین عنصر استمرار این هویت بود.»
مسجدجامعی افزود: «ایرانیان در دورههای مختلف تاریخی، برای حفظ زبان و آداب خود تلاش کردند و ترجمه قرآن یکی از روشنترین جلوههای پیوند میان ایران و اسلا
م شد. پرداختن به این ترجمهها، افزون بر پاسداری از معارف قرآنی، نوعی دفاع از هویت و زبان فارسی است.»
وی با بیان اینکه ترجمههای قرآن برای استفاده روزمره مردم تهیه میشدند، گفت: «این آثار جنبه تزیینی و درباری نداشتند، بلکه در خانهها، شهرها و روستاها خوانده میشدند؛ ازاینرو، زبان آنها باید برای مردم هر منطقه قابل فهم میبود و همین ویژگی سبب شده است که واژگان و گویشهای محلی در آنها بازتاب یابد.»
مسجدجامعی ترجمههای فارسی قرآن را پشتوانهای کمنظیر برای زبان فارسی دانست و افزود: «قرآن در دورههای مختلف به صورت واژهبهواژه، عبارتی، ادبی، عرفانی و حتی منظوم به فارسی ترجمه شده و این استمرار، ظرفیتهای زبان فارسی را در انتقال مفاهیم دینی و قرآنی نشان میدهد.»
وی در پایان ورود بخش خصوصی به انتشار آثار پژوهشی و نفیس قرآنی را اقدامی ارزشمند خواند و از نشر فرهنگ سیادت برای سرمایهگذاری در انتشار «قرآن زعفرانی» و از مرتضی کریمینیا برای پژوهش و نسخهشناسی این اثر قدردانی کرد.
یاحقی: ترجمههای قرآن گنجینهای برای زبان فارسی و معارف ایرانیاند
محمدجعفر یاحقی نیز در پیام تصویری خود، پیشینه ترجمه قرآن به فارسی را به نیاز ایرانیان مسلمان برای درک آیات قرآن و احکام دینی مرتبط دانست و گفت: «از همان روزگار نخست گرایش ایرانیان به اسلام، ضرورت فهم مفاهیم قرآنی به زبان و گویش خود آنان احساس میشد؛ هرچند از ترجمههای سدههای نخست، اسناد مکتوب و تاریخداری در دست نیست.»
وی ترجمه تفسیر طبری را یکی از نخستین سرچشمههای تاریخدار ترجمه قرآن به فارسی معرفی کرد و افزود: «پس از آن، ترجمهها و تفسیرهای متعددی در سرزمینهای فارسیزبان پدید آمد که برخی از آنها به گویشهای محلی نزدیک بودند تا مردم هر منطقه بتوانند مفاهیم قرآن را بهتر دریابند.»
یاحقی ادامه داد: «یکی از مهمترین ویژگیهای ترجمهها و تفسیرهای کهن قرآن، زبان ساده و نزدیک به فهم عمومی آنهاست. همین ویژگی، این آثار را به گنجینهای بزرگ برای مطالعه زبان فارسی، گویشهای محلی و معارف ایرانی تبدیل کرده است.»
استاد زبان و ادبیات فارسی، قرن ششم هجری را یکی از دورههای درخشان فرهنگ اسلامی و ایرانی و نقطه عطفی در تاریخ تفسیر و ترجمه قرآن دانست و گفت: «در این دوره، آثار برجستهای مانند «کشفالاسرار» میبدی و تفسیر ابوالفتوح رازی پدید آمد و «قرآن زعفرانی» نیز یکی از گوهرهای گرانبهای متعلق به همین دوره است.»
وی با اشاره به جایگاه علمی و فرهنگی ری در قرن ششم افزود: «ری در آن روزگار یکی از کانونهای مهم دانش و فرهنگ بود و پیدایش نسخههایی چون «قرآن زعفرانی» در این منطقه، بیانگر ظرفیت علمی آن است.»
یاحقی بر ضرورت مقایسه «قرآن زعفرانی» با دیگر ترجمههای همدوره، بهویژه «قرآن ری»، تأکید کرد و گفت: «فاصله زمانی اندک این دو اثر و تفاوتهای زبانی آنها، زمینهای مهم برای پژوهشهای تازه در تاریخ زبان فارسی و مطالعات قرآنی فراهم میکند.»
وی در پایان، انتشار «قرآن زعفرانی» را به پژوهشگر، ناشر و جامعه علمی تبریک گفت و ابراز امیدواری کرد که مطالعات دقیقتر درباره این نسخه، ابعاد تازهای از میراث اسلامی و ایرانی را آشکار کند.
در پایان برنامه، آیین رونمایی از کتاب «قرآن زعفرانی» با حضور غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، و سخنرانان برنامه انجام گرفت.
