به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، رویداد «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفول‌مانده در گنجینه آرشیوی سازمان طراحی شده است. در هر شماره از این مجموعه، یکی از اسناد، رویدادها یا پرونده‌های شاخص آرشیوی معرفی و زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برای مخاطبان تبیین می‌شود.

شصت‌وسومین شماره این رویداد، به مناسبت ۲۴ شهریورماه، سالروز درگذشت سیروس پرهام، به معرفی سندی با عنوان «مکاتبه سیروس پرهام، رئیس سازمان اسناد ملی ایران، با معاون بودجه سازمان برنامه و بودجه درباره لزوم تأمین اعتبار موردنیاز برای خرید اسناد تاریخی از خانواده‌ها و اشخاص» اختصاص دارد.

سیروس پرهام، مترجم، ویراستار، منتقد ادبی، هنرشناس و فرش‌شناس، در سال ۱۳۰۷ در شیراز زاده شد. او پس از تحصیل در دانشگاه تهران، دکتری علوم سیاسی خود را از دانشگاه برکلی آمریکا دریافت کرد و به ایران بازگشت. پرهام از نخستین ویراستاران حرفه‌ای و از پایه‌گذاران ویراستاری علمی در مؤسسه فرانکلین بود و از سال ۱۳۳۴ فعالیت مطبوعاتی و ترجمه را آغاز کرد. او همچنین پژوهش‌های ارزشمندی در زمینه هنر و فرش ایرانی انجام داد.

از مهم‌ترین فعالیت‌های اداری و تاریخی سیروس پرهام، تلاش برای سامان‌دهی بایگانی‌های دولتی و تأسیس سازمان اسناد ملی ایران بود. او پس از انجام مطالعات تخصصی در آرشیوهای بریتانیا و آمریکا، طرح تأسیس این سازمان را تدوین کرد. پس از تصویب قانون تأسیس سازمان اسناد ملی ایران در سال ۱۳۴۹، پرهام به‌عنوان نخستین رئیس آن برگزیده شد و تا سال ۱۳۵۹ در این جایگاه فعالیت کرد. او در این دوره، در ایجاد ساختار سازمان اسناد ملی و شناسایی، گردآوری و خرید اسناد تاریخی پراکنده در سراسر کشور نقشی مؤثر داشت.

سند حاضر، نامه‌ای با قیدهای «محرمانه» و «خیلی فوری» به تاریخ ۸ دی‌ماه ۱۳۵۴ است که سیروس پرهام خطاب به معاون بودجه سازمان برنامه و بودجه نوشته است. این نامه در پاسخ به مکاتبه پیشین آن سازمان درباره تأمین اعتبار خرید اسناد تاریخی از محل بودجه اصلاحی پیشنهادی سال ۱۳۵۴ تنظیم شده است.

پرهام با اشاره به سیاست دولت مبنی بر ارائه‌نکردن هرگونه پیشنهاد اصلاح بودجه به مراجع قانون‌گذاری در آن سال، تأکید می‌کند که به دلیل ماهیت خاص خرید اسناد تاریخی از اشخاص و خانواده‌ها، ناچار شده است پیش از تصویب نهایی بودجه اصلاحی و با اتکا به نامه سازمان برنامه و بودجه، خرید اسناد موردنظر را تعهد کند و اسناد موضوع معامله را در تاریخ ۲۶ مهرماه ۱۳۵۴ تحویل بگیرد.

او در ادامه هشدار می‌دهد که هرگونه تأخیر در انجام این تعهد، سبب سلب اعتبار و حیثیت سازمان اسناد ملی ایران خواهد شد و آثار نامطلوبی بر تداوم فعالیت قانونی این سازمان در زمینه گردآوری و صیانت از اسناد ملی و تاریخی کشور خواهد گذاشت. پرهام در پایان نامه، خواستار صدور دستور مقتضی، «به هر نحو که مصلحت بدانند»، برای تأمین اعتبار موردنیاز شده است.

این سند، فراتر از یک مکاتبه اداری معمولی، بازتاب‌دهنده چالش‌های ساختاری و بودجه‌ای پیش روی سازمان اسناد ملی نوپا در میانه دهه ۱۳۵۰ است. در دوره‌ای که این سازمان هنوز در حال تثبیت جایگاه قانونی و عملیاتی خود بود، خرید اسناد از مالکان خصوصی یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین راه‌های غنی‌سازی گنجینه ملی به شمار می‌رفت. بسیاری از اسناد تاریخی ارزشمند در اختیار خاندان‌ها و اشخاص حقیقی قرار داشت و همواره خطر پراکندگی، فروش به خارج از کشور یا از میان رفتن آن‌ها وجود داشت. پرهام با بیانی قاطع، نه‌تنها بر فوریت تأمین اعتبار پای می‌فشارد، بلکه پیامدهای کوتاهی در این زمینه را نیز به‌صراحت گوشزد می‌کند.

پرهام در طول ده سال ریاست خود با موانع متعددی روبه‌رو بود که از جمله آن‌ها می‌توان به مقاومت دستگاه‌های دولتی در واگذاری اسناد راکد، کمبود نیروی متخصص، محدودیت‌های بودجه‌ای و ضرورت ایجاد رویه‌های علمی برای ارزیابی، خرید و نگهداری اسناد اشاره کرد. مکاتبه حاضر بخشی از همان سلسله تلاش‌هایی است که او برای تأمین پشتوانه مالی فعالیت‌های مربوط به گردآوری اسناد خصوصی انجام می‌داد.

این سند ضمن ارائه تصویری روشن از شخصیت اداری و مدیریتی سیروس پرهام، نشان می‌دهد که سازمان اسناد ملی برای او فقط یک نهاد دولتی نبود، بلکه نهادی بود که اعتبار و مشروعیت آن به‌طور مستقیم با توانایی‌اش در صیانت از حافظه مکتوب ملت گره خورده بود.

این سند در تاریخ ۸ دی‌ماه ۱۳۵۴ ایجاد شده و با شناسه بازیابی ۲۰۱۴۶-۲۲۰ در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود. همچنین تصویر سند یادشده در پیوست خبر جهت بهره‌مندی علاقه‌مندان قرار داده شده است.