به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، رویداد «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفول‌مانده در گنجینه آرشیوی سازمان طراحی شده است. در هر شماره از این مجموعه، یکی از اسناد، رویدادها یا پرونده‌های شاخص آرشیوی معرفی و زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برای مخاطبان تبیین می‌شود.

شصت‌ودومین شماره این رویداد، به مناسبت ۱۸ شهریورماه، سالروز درگذشت جلال آل‌احمد، به معرفی پرونده‌ای با عنوان «مکاتبات وزارت فرهنگ و هنر، ساواک و شهربانی برای جمع‌آوری کتاب‌های خسی در میقات و نفرین زمین تألیف وی» اختصاص دارد.

جلال آل‌احمد (۱۳۰۲ - ۱۳۴۸)، نویسنده و روشنفکر ایرانی، در تهران و در خانواده‌ای مذهبی متولد شد. او در دارالفنون و دانشسرای عالی تحصیل کرد و دانش‌آموخته رشته ادبیات فارسی بود. آثاری چون «سه‌تار»، «از رنجی که می‌بریم»، «مدیر مدرسه» و به‌ویژه «غرب‌زدگی»، او را به چهره‌ای تأثیرگذار در ادبیات و اندیشه اجتماعی ایران تبدیل کرد. اصطلاح «غرب‌زدگی» که آل‌احمد آن را به مفهومی اجتماعی بدل ساخت، همچنان در ادبیات فکری ایران حضور دارد.

همسر او، سیمین دانشور، نخستین زن رمان‌نویس حرفه‌ای ایران بود و زندگی مشترک این دو نویسنده، آنان را به یکی از نمادهای روشنفکری ادبی ایران در سده چهاردهم خورشیدی تبدیل کرد. جلال آل‌احمد در ۱۸ شهریورماه ۱۳۴۸، حدود دو ماه پس از تکمیل این پرونده، بر اثر عارضه قلبی درگذشت.

پس از کودتای آمریکایی ـ انگلیسی ۲۸ مردادماه ۱۳۳۲، حکومت پهلوی برخورد با مخالفان خود را تشدید کرد. روشنفکران، نویسندگان و دیگر اقشار تحصیل‌کرده و فرهنگی جامعه نیز از اقدامات امنیتی حکومت در امان نبودند و نظارت بر فعالیت‌های آنان، به‌ویژه از سوی ساواک، گسترش یافت. جلال آل‌احمد نیز از جمله روشنفکرانی بود که فعالیت‌هایش، به‌ویژه در حوزه فرهنگ و آموزش، تحت نظارت ساواک قرار داشت.

آل‌احمد به دلیل طرح مطالب انتقادی در آثارش و محدودیت‌های اعمال‌شده بر انتشار آن‌ها با دشواری‌هایی مواجه بود و می‌کوشید برخی نوشته‌های خود را به‌صورت مخفیانه منتشر کند.

پرونده معرفی‌شده در این شماره «در قاب یک سند»، روایتگر بخشی از اقدامات اداری و امنیتی حکومت پهلوی در زمینه کنترل نشر و نظارت بر کتاب و چاپخانه‌هاست. در این اسناد، انتشار کتاب‌های «نفرین زمین» و «خسی در میقات» به بهانه‌ای برای تبادل مکاتبات میان سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک)، وزارت فرهنگ و هنر و شهربانی کل کشور تبدیل شده است.

بررسی برگ‌های پرونده نشان می‌دهد این دو کتاب بدون طی مراحل قانونی ثبت و دریافت مجوز منتشر و وارد شبکه توزیع شده بودند. ساواک طی نامه‌ای با قید «خیلی محرمانه» و با استناد به «آیین‌نامه تأسیس چاپخانه‌ها»، خواستار اتخاذ تدابیر مقتضی، جمع‌آوری این آثار و اعلام نتیجه اقدامات شده است. وجود حاشیه‌نویسی‌ها، دست‌نوشته‌های اداری و ارجاعات مکرر به دفتر وزیر نیز از حساسیت دستگاه‌های دولتی نسبت به انتشار این کتاب‌ها حکایت دارد.

یکی از دلایل مخالفت دستگاه پهلوی با آل‌احمد، نقد صریح او بر اصلاحات ارضی بود. «نفرین زمین» از نخستین آثار روشنفکرانه‌ای به شمار می‌رفت که با تکیه بر مشاهدات میدانی، پیامدهای اصلاحات ارضی و وعده‌های «انقلاب سفید» را به نقد کشید و روایت رسمی دولت از نوسازی روستاها را به چالش گرفت.

پیشینه فعالیت‌های سیاسی آل‌احمد نیز سبب شده بود ساواک او را چهره‌ای مسئله‌ساز تلقی کند. افزون بر این، توانایی او در نویسندگی، سابقه معلمی و جایگاهش در میان روشنفکران و جوانان، بر حساسیت دستگاه‌های نظارتی نسبت به آثارش می‌افزود. مفاهیمی چون «غرب‌زدگی» زبان تازه‌ای برای نقد وضعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در اختیار بخشی از نسل جوان پیش از انقلاب قرار داده بود.

انتشار کتاب‌های «خسی در میقات» و «نفرین زمین» از سوی انتشارات «نیل» بدون دریافت مجوز نیز از نظر دولت مغایر مقررات مربوط به تأسیس چاپخانه‌ها و نظام صدور مجوز انتشار بود. در پی این اقدام، جمع‌آوری نسخه‌های منتشرشده و ارجاع موضوع به مراجع اداری و امنیتی در دستور کار قرار گرفت.

این پرونده، سندی گویا از تلاش دستگاه‌های نظارتی برای کنترل جریان اندیشه در حکومت پهلوی است. استناد ساواک به «آیین‌نامه تأسیس چاپخانه‌ها» به‌عنوان مبنایی برای توقیف آثار نشان می‌دهد که چگونه ابزارهای حقوقی و اداری برای محدودکردن انتشار آثار به کار گرفته می‌شدند. دستور جمع‌آوری کتاب‌ها و ارجاع موضوع به مراجع امنیتی نیز بیانگر آن است که این پرونده، بیش از آنکه صرفاً به یک تخلف انتشاراتی مربوط باشد، از حساسیت دستگاه‌های فرهنگی و امنیتی نسبت به آثار نویسندگان و روشنفکران تأثیرگذار حکایت دارد.

این پرونده در فاصله سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۴۸ تشکیل شده و با شناسه بازیابی ۱۴۶۷۶-۲۶۴ در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود. همچنین تصاویر اسناد یادشده در پیوست خبر جهت بهره‌مندی علاقه‌مندان قرار داده شده است.