در پنجمین نشست تخصصی مقالهمحور مطرح شد
حکمرانی فراداده در خدمت حفاظت و دسترسپذیری میراث فرهنگی
پنجمین نشست از سلسلهنشستهای تخصصی مقالهمحور با موضوع «حکمرانی فراداده؛ کارکردها و کاربردها» برگزار شد و سخنرانان این نشست، مدیریت کیفیت، منشأ، چرخه حیات، مالکیت و میانکنشپذیری فرادادهها را از الزامات حکمرانی داده در سازمانهای اطلاعاتی دانستند.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، پنجمین نشست از سلسلهنشستهای تخصصی مقالهمحور، با حضور جمعی از اساتید و پژوهشگران، در اندیشگاه فرهنگی سازمان برگزار شد.
این نشست با دبیری زینب پاپی، عضو هیئت علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، و با سخنرانی سیدمهدی طاهری، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی و مشاور رئیس سازمان، و نگین شکرزاده هشترودی، دانشآموخته دکتری علم اطلاعات و دانششناسی، به بررسی مبانی، مدلها، کارکردها و الزامات حکمرانی فراداده اختصاص داشت.
سیدمهدی طاهری در این نشست با اشاره به تشکیل «شورای حکمرانی داده و معماری اطلاعات» در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران گفت: «این شورا با دستور و حمایت رئیس سازمان تشکیل شده و طراحی زیستبوم دادههای سازمان را بهعنوان نقشه راه حرکت به سوی حکمرانی داده و در گام بعدی، حکمرانی فراداده دنبال میکند.»
وی افزود: «یکی از مباحث مهمی که در طراحی این زیستبوم مورد توجه قرار گرفته، حکمرانی فراداده است؛ زیرا سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سازمانی فرادادهمحور است و بخش مهمی از فعالیتهای آن بر تولید، نگهداری و مدیریت فرادادهها استوار است.»
طاهری با بیان اینکه فراداده، دادهای درباره داده است، اظهار داشت: «دسترسی، امنیت، کشف، ذخیرهسازی، نگهداری، مدیریت حقوقی و ایجاد ارتباط و پیوند میان دادهها از طریق فراداده انجام میشود. آنچه در موتورهای کاوش و ابزارهای هوش مصنوعی مشاهده میکنیم نیز به میزان زیادی حاصل تحلیل و پردازش فرادادههاست.»
مشاور رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران ادامه داد: «فراداده در زیستبومهای دادهای نقشی محوری دارد؛ زیرا بسیاری از فرایندهای حاکم بر داده، از دسترسپذیری و بازیابی تا ایجاد ارتباط میان منابع، بهوسیله فراداده انجام میشود.»
وی حکمرانی داده و فراداده را دارای دو سطح کلان و خرد دانست و گفت: «در سطح کلان، سیاستگذاری، طراحی مدلها و ساختارها، استانداردسازی و متناسبسازی فرادادهها با بافت و اهداف سازمان مطرح است و در سطح خرد، مدیریت عملیاتی فراداده، کنترل کیفیت، امنیت، محرمانگی، ثبت تغییرات و میانکنشپذیری آنها مورد توجه قرار میگیرد.»
طاهری با اشاره به جایگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در تولید فراداده تأکید کرد: «این سازمان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان فراداده در کشور است و حفاظت، نگهداری، دسترسپذیری و مدیریت میراث مکتوب و دادههای فرهنگی به کیفیت فرادادههای تولیدشده در آن وابسته است.»
وی افزود: «حکمرانی فراداده باید در زیستبوم دادهای و سیاستگذاریهای سازمان جایگاه ویژهای داشته باشد و مدیریت فراداده در سطح عملیاتی، همراه با مدلسازی و استانداردسازی در سطح کلان دنبال شود.»
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، «فرافراداده» را ابزار مدیریت خود فرادادهها معرفی کرد و گفت: «فراداده نیز یک موجودیت دادهای است و به مدیریت نیاز دارد. فرافراداده اطلاعاتی درباره خود فراداده، از جمله منشأ، پدیدآورنده، زمان ایجاد و تغییر، زبان، ساختار و استاندارد مورد استفاده ارائه میدهد.»
وی ادامه داد: «فرافراداده امکان ردیابی منشأ تولید فراداده، بررسی صحت و یکپارچگی، ثبت چرخه حیات، پیگیری تغییرات و ارزیابی کیفیت آن را فراهم میکند و از این طریق، حکمرانی داده را بهبود میبخشد.»
طاهری با اشاره به اهمیت پیوند میان فرادادهها بیان کرد: «ارتباط میان دادهها از طریق فراداده برقرار میشود. اگر فرادادهها بهدرستی پیوند نیابند یا از کیفیت مطلوب برخوردار نباشند، ارتباط میان دادهها نیز شکل نمیگیرد و دانش نهفته در منابع بهدرستی کشف و بازنمایی نمیشود.»
او با مرور نمونههایی از استانداردهای فرادادهای در حوزه کتابخانه، آرشیو و موزه گفت: «توجه به مدیریت خود فرادادهها در استانداردهای پیشین نیز وجود داشته است، اما در استانداردها و الگوهای جدید، فرافراداده انعطاف بیشتری یافته و حتی بهعنوان یک موجودیت مستقل مورد توجه قرار گرفته است.»
طاهری افزود: «الگوهای جدید این امکان را فراهم میکنند که اطلاعات مربوط به هر رکورد یا نمایه فرادادهای، از جمله زمان تولید، عامل ایجادکننده، استاندارد مورد استفاده، سطح توصیف و ارتباط آن با سایر فرادادهها ثبت و مدیریت شود.»
وی خاطرنشان کرد: «بخشی از فرافرادادهها بهصورت خودکار و بهوسیله سامانه ثبت میشوند و بخش دیگری را متخصصان فراداده تولید میکنند. مدیریت مؤثر فراداده نیازمند ترکیب ظرفیتهای ماشینی و دانش تخصصی عامل انسانی است.»
.jpg)
در ادامه این نشست، نگین شکرزاده هشترودی با طرح پرسشهایی درباره شیوه مدیریت فرادادهها گفت: «باید بتوانیم مشخص کنیم هر فراداده را چه کسی تولید کرده، چه اعتبارسنجیهایی بر روی آن انجام شده، آخرین بار چه زمانی بررسی یا روزآمد شده و آیا از کیفیت و اعتمادپذیری لازم برخوردار است یا خیر. همانگونه که بر تولید فراداده تمرکز میکنیم، باید برای مدیریت آن نیز راهکارهای مشخصی داشته باشیم؛ بهویژه در سازمانهایی که متولی تولید و نگهداری فراداده هستند.»
شکرزاده هشترودی اظهار داشت: «با شبکهایشدن منابع و افزایش تصاعدی حجم دادهها، مدیریت فراداده اهمیت بیشتری پیدا کرده و به یکی از اجزای کلیدی زیستبوم اطلاعات و حکمرانی داده تبدیل شده است.»
وی با اشاره به پژوهش خود درباره مدلهای فرافرادادهای گفت: «در این پژوهش، مدلهای ارائهشده در سطح بینالمللی با روش مرور نظاممند بررسی و بر اساس سیر تحول آنها دستهبندی شدند تا مشخص شود مدیریت فراداده در بیش از دو دهه گذشته چه مراحلی را طی کرده و امروز در چه نقطهای قرار دارد.»
این دانشآموخته دکتری علم اطلاعات و دانششناسی، سیر تحول مدلهای فرافرادادهای را در چهار نسل تشریح کرد و افزود: «در نسل نخست، تمرکز اصلی بر توصیف ساختار و نمایش استاندارد و ماشینخوان فرادادهها بود و مدیریت آنها کمتر مورد توجه قرار میگرفت.در نسل دوم، منشأ، بافت و چرخه حیات فراداده اهمیت یافت و این موضوع مطرح شد که فراداده در چه محیطی، بهوسیله چه کسی و تحت تأثیر چه کنشهایی تولید یا تغییر کرده است.»
شکرزاده هشترودی گفت: «توجه به چرخه حیات فراداده امکان ثبت کنشهایی مانند تولید، حذف، بازنگری، روزآمدسازی و ایجاد نسخههای مختلف را فراهم کرد و موجب شد فراداده تنها یک ساختار توصیفی در نظر گرفته نشود.»
وی افزود: «نسل سوم مدلها بر میانکنشپذیری سامانهها، تبادل فراداده، یکپارچهسازی پایگاهها و ایجاد ارتباط معنایی میان فرادادههای تولیدشده در محیطهای ناهمگون تمرکز داشت.»
شکرزاده هشترودی درباره نسل جدید این مدلها اظهار داشت: «مدلهای کنونی به سوی اعتمادپذیری، خودکارسازی، هوشمندسازی و حکمرانی فراداده حرکت کردهاند و در آنها، کیفیتسنجی دورهای، شناسایی خطاها و تعیین مسئولیتها اهمیت ویژهای دارد.»
این پژوهشگر تأکید کرد: «خطاها و ناهنجاریهای فرادادهای باید پیش از افزایش گسترده حجم دادهها شناسایی و اصلاح شوند؛ زیرا با افزایش حجم فرادادهها، کنترل و مدیریت آنها دشوارتر خواهد شد.»
شکرزاده هشترودی ادامه داد: «در حکمرانی فراداده باید مشخص باشد چه کسی متولی فرادادههاست، مالکیت آنها برعهده چه بخشی قرار دارد و مسئول کنترل کیفیت، روزآمدسازی، بازنگری و تعیین سطح دسترسی به آنها چه کسی است.»
این دانش آموخته دکتری آمادهسازی فرادادهها برای سامانههای هوشمند را از دیگر الزامات این حوزه دانست و گفت: «فرادادهها باید از ساختاری برخوردار باشند که با هوش مصنوعی و ابزارهای هوشمند سازگار باشد؛ زیرا کیفیت پاسخ این سامانهها به دقت، ساختارمندی و روزآمدی دادهها و فرادادههای مورد استفاده وابسته است.هرچه فرادادهها دقیقتر، معتبرتر و باکیفیتتر باشند، پاسخهای سامانههای هوشمند نیز دقیقتر و روزآمدتر خواهند بود.»
او همچنین بر ضرورت انتشار و پیونددهی دادههای میراث فرهنگی ایران در محیط وب معنایی تأکید کرد و گفت: «میراث فرهنگی و مستند ایران باید در قالب دادههای پیوندی و در یک زیرساخت منسجم ملی منتشر شود تا پژوهشگران داخلی و خارجی بتوانند به منابع و اطلاعات معتبر دسترسی پیدا کنند.»
شکرزاده هشترودی ادامه داد: «کتابخانهها، آرشیوها، موزهها و سایر مراکز تأمینکننده داده باید بتوانند اطلاعات خود را در یک سامانه یکپارچه گردآوری، نگاشت و منتشر کنند و کیفیت، منشأ، زمان انتشار و تغییرات فرادادهها نیز در این فرایند ثبت شود.»
وی در پایان گفت: «ثبت دقیق منشأ فراداده، عامل تولیدکننده، زمان ایجاد و ویرایش، نسخههای مختلف، سطح دسترسی و ارتباط آن با سایر منابع، از مؤلفههای اساسی مدیریت و حکمرانی فراداده در مراکز میراث فرهنگی است.»
در پایان این نشست، حاضران درباره کیفیت و چرخه حیات فراداده، تعیین متولیان و سطوح دسترسی، حقوق استفاده، میانکنشپذیری سامانهها و نقش عامل انسانی و ابزارهای خودکار در تولید و روزآمدسازی فرادادهها تبادل نظر کردند.
