با حضور پژوهشگران تاریخ و شخصیتهای فرهنگی
تاریخنگاری عباسیان میان روایتهای تمدنی و رنج اهل بیت(ع)
سخنرانان نشست رونمایی از کتاب «ریاکاریهای بنیعباس و شهادت امامان معصوم(ع)» این اثر را گامی در مسیر شناخت دقیقتر خلافت عباسی، نسبت آن با اهل بیت(ع) و جایگاه پژوهش مستند در تاریخنگاری اسلامی دانستند.
آیین رونمایی از کتاب «ریاکاریهای بنیعباس و شهادت امامان معصوم(ع)»، تألیف فضلالله صلواتی، با حضور جمعی از استادان، پژوهشگران، چهرههای فرهنگی و مذهبی، روز چهارشنبه ۲۰ خردادماه ۱۴۰۵ در تالار حکمت مرکز همایشهای بینالمللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
در این برنامه غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، عبدالمجید معادیخواه، پژوهشگر تاریخ اسلام، رسول جعفریان، رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، محمدباقر انصاری، رئیس مؤسسه بوستان کتاب، و فضلالله صلواتی، مؤلف کتاب، درباره اهمیت بازخوانی مستند تاریخ اسلام و جایگاه این اثر در بررسی دوران خلافت عباسی سخن گفتند.
غلامرضا امیرخانی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در آیین رونمایی از کتاب «ریاکاریهای بنیعباس و شهادت امامان معصوم(ع)» با اشاره به فعالیتهای فرهنگی فضلالله صلواتی در سطح کشور گفت: «نوشتن درباره تاریخ بنیعباس کار دشواری است؛ زیرا که این دوران در جهان اسلام، دورانی باشکوه قلمداد میشود؛ تا حدی همسان با دوران امپراطوری رم در تاریخ اروپا.»
او در ادامه با اشاره به نمونههایی از روایتهای تاریخی درباره خلافت عباسی افزود: «مولف پرکار قرن ششم هجری قمری، کتابی دارد تحت عنوان «المصباح المضیء فی خلافة المستضیء» که در این اثر، مؤلف صرفاً به تعریف و تمجید از خلیفه مستضی پرداخته است و در آن، تصویری آرمانی از این خلیفه عباسی ترسیم میکند.»
امیرخانی با بیان اینکه جنبههای تاریخی، فرهنگی و تمدنی بسیاری برای عباسیان برشمرده شده است، ادامه داد: «بسیاری از آنها ممکن است درست باشد، اما به هر حال بسیاری از این روایتها دچار بزرگنمایی شده است. اینجاست که درواقع یک تحقیق متکی بر اسناد و منابع دستهاول تاریخی، جنبههایی مهم و نادیدهشده از این دوران را نشان میدهد.»
رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مسئله بیتالحکمه را از جمله مباحث مهم و محل بحث در مطالعات مربوط به دوره عباسی دانست و گفت: «یکی از نمونههایی که اخیرا درباره آن بحث زیادی شده، از مشهورترین مباحث تمدنی عباسیان، مسئله بیتالحکمه است. امروزه خیلی از تحقیقات، این موضوع را که اساساً جایی اختصاصاً به نام بیتالحکمه وجود داشته، رد میکنند.»
او با تأکید بر ضرورت انجام پژوهشهای بیشتر درباره این دوره تاریخی افزود: «به هر حال این موضوعات بسیار مهم هستند و نیازمند تحقیق هستند. همچنان موضوعات مربوط به ائمه و معصومان در این دوره، نسبت به آن دسته کارهایی که اهل سنت انجام میدهد، خیلی کمتر است و باید آثاری از این دست را قدر دانست.»
امیرخانی در پایان سخنان خود با اشاره به چالشهای تاریخنگاری این دوره تصریح کرد: «از دشواریهای پرداختن به تاریخ بنیعباس، توجه به جمیع جوانب امر است؛ اینکه چگونه هم این دستاوردهای تمدنی در جهان اسلام را برشمرد و هم اینکه ظلمی که علیه خاندان اهل بیت(ع) و شیعیان مرتکب شدند را نشان داد. یقینا این اثر گام مهمی برای انجام این کار مهم خواهد بود.»
عبدالمجید معادیخواه، پژوهشگر تاریخ اسلام، در آیین رونمایی از کتاب «ریاکاریهای بنیعباس و شهادت امامان معصوم(ع)» با اشاره به دشواریهای پژوهش تاریخی گفت: «تاریخ و تاریخنگاری عرصهای دشوار و پر از سنگلاخ است که تنها مورخانی مانند فضلالله صلواتی میتوانند عمق دشواری این عرصه را درک کنند. نگارش یک کتاب تاریخی با این حجم و گستردگی، بهخصوص در این دوران، کار بسیار سختی است و از این جهت باید کار ایشان را ارج بگذاریم.»
او با اشاره به جایگاه این اثر در گردآوری روایتهای تاریخی مربوط به دوران بنیعباس افزود: «این اثر را باید دایرهالمعارفی از آنچه در منابع ما ثبت شده است دانست؛ اثری که شامل افشاگریهایی درباره ظلمهای بنیعباس علیه اهل بیت(ع) و شیعیان است.»
معادیخواه با تأکید بر دشواریهای استناد به منابع تاریخی بیان کرد: «نکته مهمی که وجود دارد این است که ما در تاریخ و تاریخنویسی مشکلاتی داریم که منابع معتبر ما را قابل استناد نمیکند؛ مگر اینکه شخص بتواند رنج تحقیق و پژوهش را کاملاً قبول کند و اعتبار منابع و اطلاعات را به دست آورد.»
این پژوهشگر تاریخ اسلام با انتقاد از کمخوانی کتابهای تاریخی در جامعه، درباره اهمیت جایگاه این اثر گفت: «برای کسی که قصد داشته باشد بداند در منابع ما چه نکاتی درباره زندگی بنیعباس گفته شده و همزمان بخواهد زندگی ائمه(ع) را مورد بررسی قرار دهد، کتاب «ریاکاریهای بنیعباس» اثر جامعی است که به آگاهی تاریخی در جامعه ما کمک شایانی میکند.»
وی در پایان، با بیان روایتهایی از تاریخ اسلام و دوران بنیعباس تأکید کرد: «یکی از مهمترین دشواریهای مورخان این دوران، یعنی دوران بنیعباس، پیدا کردن منابع و روایتهای متفاوت از آن دوران است و این امر ایجاب میکند تا منابع دیگر، غیر از منابع شیعی نیز دیده شود.»
رسول جعفریان، رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، با اشاره به کمتوجهی به تاریخ عباسیان در میان محققان و مورخان شیعه گفت: «تاریخ عباسیان در بین محققان و مورخان ما با کمتوجهی مواجه بوده است. مسیر تاریخنویسی در شیعه به گونهای است که بهطور کل عباسیان را نادیده گرفته است.»
او با بیان اینکه این کمتوجهی ریشه در شرایط تاریخی شیعیان داشته است، افزود: «دلیل این امر واضح است؛ ما شیعیان اقلیتی بودیم که شرایط خاص خود را داشت. تاریخ در مذهب تشیع از نگاه امامان نگاشته شده است و توجه زیادی به خلفای بنیامیه و بنیعباس نداشته است.»
جعفریان با اشاره به اهمیت کتاب «ریاکاریهای بنیعباس و شهادت امامان معصوم(ع)» در پاسخ به این خلأ تاریخی بیان کرد: «این اثر یک نیازی را در جامعه شیعه پاسخ میدهد و اطلاعات بسیار مفیدی درباره دوران عباسی با نگاه شیعی بیان میکند.»
رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران با اشاره به اینکه مورخان امروز نگاهی دوگانه به خلافت عباسی دارند، ادامه داد: «بخش عمدهای از تاریخ خلافت عباسی، تاریخ ایران است و به گونهای با سلسلههایی مانند سامانیان و آلبویه گره خورده است. بدنه حکومت عباسیان، بهخصوص وزیران آن، ایرانی بودند.»
او با تأکید بر ضرورت پرهیز از نگاه یکسویه در تاریخنگاری افزود: «تاریخ عباسیان چیزی حدود ۵۰۰ سال را شامل میشود. به همین جهت ما وقتی با نگاه مذهبی تاریخ را مینویسیم، نباید نگاه سیاه و سفید به این موضوع داشته باشیم.»
جعفریان در ادامه، درباره ویژگیهای این اثر اظهار کرد: «یکی از نکات خوب در کتاب «ریاکاریهای بنیعباس»، استفاده از روش علمی و متدیک در تاریخنگاری است. ما با اینکه در زمینه تاریخنگاری همواره با ضعف روبهرو بودهایم، اما این اثر بهخوبی توانسته منابع و ارجاعات را در متن مشخص کند و این امر را باید از ویژگیهای مثبت کتاب دانست.»
او در پایان با تأکید بر ضرورت فاصله گرفتن از نگاههای متعصبانه در پژوهشهای تاریخی گفت: «ما باید بتوانیم در تاریخنگاری نگاههای متعصبانه خود را کنار بگذاریم و تا حد امکان بتوانیم فارغ از این نگاهها تاریخ را بنویسیم.»
محمدباقر انصاری، رئیس مؤسسه بوستان کتاب، در این آیین با اشاره به جایگاه ناشر در معرفی آثار پژوهشی گفت: «در جایگاه ناشر این اثر، خود را بسیار خوشبخت میدانم که در جمع استادان، پژوهشگران و علاقهمندان تاریخ و فرهنگ ایران، درباره کتابی درسآموز و سترگ سخن میگویم؛ اثری با عنوان «ریاکاریهای بنیعباس و شهادت امامان معصوم(ع)» که حاصل سالها تلاش علمی فضلالله صلواتی است.»
او با تأکید بر اینکه معرفی این کتاب تنها به شرح ظاهر، فهرست و فصلهای آن محدود نمیشود، افزود: «پرسش اصلی این است که در این روزگار دشوار و پرآشوب که ایران جان، از هر سو در تیررس تازشهای امریکا و رژیم صهیونیستی قرار دارد، چرا باید به سراغ کتابی رفت که از ریاکاری خاندانی در سدههای نخستین اسلامی سخن میگوید. به باور من، دقیقاً به دلیل شرایط امروز، خواندن این کتاب یک بایستگی ملی و یک نیاز عینی است.»
انصاری این اثر را «آیینه تمامنمای ریاکاری سیاسی» توصیف کرد و گفت: «بنیعباس با شعارهای فریبنده و با جامه دین، دل ایرانیان خسته از ستم امویان را به دست آوردند، اما به محض آنکه بر اریکه خلافت تکیه زدند، نقاب از چهره برداشتند و در ستم بر فرزندان پیامبر(ص) و شیعیان، از بنیامیه نیز پیشی گرفتند.»
رئیس مؤسسه بوستان کتاب ادامه داد: «امروز آمریکا و اسرائیل نیز با همان شیوه اما با قالبی نو وارد میدان شده اند. با شعارهای دروغینی چون دفاع از حقوق بشر، آزادی و مذاکره برابر می خواهند اعتماد و امید را از ایرانیان بگیرند. اما ملتی که تاریخ خود را بداند و از ریاکاری دیروزشان عبرت گیرد، فریب شعار های امروز را نخواهد خورد. از این منظر، این کتاب راهنمای شناخت ریاکاری سیاسی است؛ از آغاز شعارهای شیرین تا فرجام سقوط و نفرین تاریخ.»
او با اشاره به نقش ایرانیان در مقابله با خلافت عباسی بیان کرد: «یکی از ارزشهای مهم این کتاب، توجه به نقش ایرانیان در افشای ریاکاریهای بنیعباس و ایستادگی در برابر استبداد آنان است. نویسنده نشان میدهد که ایرانیان هرگز زیر بار ذلت خلافت فاسد عباسی نرفتند؛ از قیامهای علویان و خرمدینان تا شکلگیری دولتهایی چون طاهریان، صفاریان، سامانیان و آلبویه.»
انصاری با یادآوری برخی نمونههای تاریخی گفت: «بابک خرمدین 30 سال در کوههای ایران جنگید و یعقوب لیث صفاری با شمشیر خود گفت پرچمی که بر دست من است به نام کسی نخواهد بود. سامانیان زبان پارسی را زنده کردند و آلبویه با اقتدار خود خلافت عباسی را به سخره گرفتند. این نامها تنها شخصیتهای تاریخی نیستند، بلکه کهنالگوهای مقاومت ملی به شمار میروند.»
او در بخش دیگری از سخنان خود، کتاب «ریاکاریهای بنیعباس و شهادت امامان معصوم(ع)» را اثری عبرتآموز برای امروز دانست و افزود: «بنیعباس با خیانت به آرمانهایی که با تکیه بر آنها به قدرت رسیدند، نه تنها دین و دنیای خود را تباه کردند، بلکه چهره اسلام را نزد بسیاری از ملتها مخدوش ساختند. ظلم به اهل بیت(ع)، زندانی کردن امامان معصوم(ع)، کشتار علویان و رواج چاپلوسی و دروغ در دستگاه خلافت، همه حاصل همین ریاکاری بود.»
رئیس مؤسسه بوستان کتاب در جمعبندی سخنان خود گفت: «باید این کتاب را خواند تا بدانیم شعار، هرچند دلربا باشد، اگر پشتوانه داد و راستی نداشته باشد، سرانجام به فساد و سقوط میانجامد. باید آن را خواند تا بدانیم ایرانیان همواره الگوی مقاومت، آزادی و آزادگی بودهاند و فریب ریاکاران زمانه را نخوردهاند. برای اینکه بدانیم امروز نیز در برابر دشمنان ایستادهایم که همان روش بنیعباس را به کار بستند و تنها با بصیرت و همدلی میتوان از این گردنه دشوار گذشت.»
انصاری در پایان با قدردانی از فضلالله صلواتی، سخنرانان نشست، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و دستاندرکاران انتشار کتاب گفت: «در جایگاه ناشر، انتشار این کتاب را وظیفهای ملی دانستهام و امید دارم مطالعه آن، چراغی فراراه نسل جوان ایران باشد و بر استواری ایمان و میهندوستی آنان بیفزاید.»
فضلالله صلواتی، مؤلف کتاب «ریاکاریهای بنیعباس و شهادت امامان معصوم(ع)»، با قدردانی از حضور استادان و پژوهشگران، در توضیح شیوه تدوین اثر خود اظهار کرد: «کار من در این کتاب، ارائه یک فهرست بوده است. اگر میخواستم درباره امام باقر(ع) به تفصیل بنویسم، باید اثری در ابعاد بحارالانوار فراهم میکردم و اگر میخواستم درباره بنیعباس به صورت کامل بنویسم، نیازمند مجلدات فراوان بود. از این رو کوشیدم مسیر مراجعه و تحقیق را برای اهل پژوهش نشان دهم.»
وی پذیرش نقد را از عوامل مؤثر در مسیر پژوهشی خود دانست و بیان کرد: «اگر در این مسیر توفیقی حاصل شده و اگر عالمان و اهل نظر این کار را تأیید کردهاند، به دلیل نقدهایی بوده که پذیرفتهام. همواره از صاحبنظران خواستهام آثار مرا بخوانند و نقد کنند. از نقدها بهره بردهام و از سخنان استادان حاضر در این نشست نیز استفاده خواهم کرد.»
صلواتی با خطاب قرار دادن نسل جوان و پژوهشگران افزود: «من بخشی از مسیر را رفتهام و ادامه آن بر عهده شماست. هدف من این بود که آینده را ترسیم کنم و هشدار دهم که دوباره گرفتار بنیعباس و بنیامیه نشویم و آیندهای تیره پیدا نکنیم که به نام دین، جامعه را به هر سو بکشانند.»
در پایان این آیین، با حضور سخنرانان و مهمانان برنامه، از کتاب «ریاکاریهای بنیعباس و شهادت امامان معصوم(ع)» رونمایی شد.
