به همت اندیشگاه فرهنگی
اکبر ثبوت: بقای حکومت در گرو رضایت مردم و رعایت حقوق فرودستان است
دومین نشست از سلسلهنشستهای متنخوانی «مروری بر متون برگزیده ادب فارسی» با حضور اکبر ثبوت، پژوهشگر تاریخ و فلسفه اسلامی، در اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، اکبر ثبوت در این نشست، با خوانش و شرح ابیاتی از باب نخست «بوستان سعدی» با عنوان «در عدل و تدبیر و رأی»، دیدگاههای سعدی درباره عدالت، حقوق مردم، مسئولیت حاکمان و جایگاه اقشار فرودست در جامعه را بررسی کرد.
ثبوت در آغاز سخنان خود به شیوه سعدی در بهرهگیری از تاریخ و اسطوره اشاره کرد و گفت: «سعدی مجموعهای از پیامهای انسانی دارد و برای آنکه این پیامها را به مخاطب برساند، قالبهایی را از فرهنگ خود میگیرد. بخش مهمی از این فرهنگ نیز تاریخ و اساطیری است که در روزگار او رواج داشته است.»
وی افزود: «بسیاری از آنچه در فرهنگ گذشته تاریخ تلقی میشد، امروز در شمار افسانه و اسطوره قرار میگیرد. سعدی از این روایتها کمک میگیرد و پیامهای خود را به زبان شخصیتهای تاریخی و اساطیری بیان میکند؛ بدون آنکه الزاماً آنچه درباره این شخصیتها گفته شده، با شناخت تاریخی امروز ما مطابقت داشته باشد.»
این پژوهشگر تاریخ و فلسفه اسلامی با اشاره به روایت توصیههای نوشیروان به هرمز در آغاز باب نخست بوستان اظهار کرد: «نوشیروان در فرهنگ گذشته، شخصیتی برجسته از نظر اقتدار و تدبیر به شمار میرفت؛ هرچند تاریخ امروز الزاماً او را با همان چهره نمیشناسد. سعدی برای بیان دیدگاههای خود درباره عدالت، سخنانش را در زبان نوشیروان میگذارد.»
ثبوت سپس با خواندن بیت «که خاطرنگهدار درویش باش/ نه در بند آسایش خویش باش» گفت: «درویش معانی متعددی دارد، ولی در اینجا به معنای نیازمندان، محرومان و تهیدستان است و خاطرنگهدار بودن، یعنی رعایت حقوق و جانب آنان. به زبان امروز، سعدی به حاکم میگوید هوای نیازمندان و تهیدستان را داشته باش و تنها به فکر آسایش خود نباش.»
وی در شرح بیت «نیاساید اندر دیار تو کس/ چو آسایش خویش جویی و بس» افزود: «اگر حاکم فقط به فکر آسایش خود باشد، هیچکس در مملکت او آسایش نخواهد داشت. سعدی با تمثیل شبان و گوسفندان نیز تأکید میکند که پسندیده نیست حاکم در خواب غفلت باشد و گرگصفتان به جان، مال و حقوق مردم تعرض کنند.»
ثبوت با اشاره به بیت «برو پاس درویش محتاج دار/ که شاه از رعیت بود تاجدار» تصریح کرد: «بقای حکومت در گرو رضایت مردم و رعایت حقوق آنان، بهویژه تهیدستان است. اگر تودههای مردم نباشند، حاکم بر چه کسانی حکومت خواهد کرد؟ شاه بهواسطه رعیت تاجدار است.»
وی در ادامه، تمثیل ریشه و درخت در بوستان را از روشنترین تصاویر سعدی درباره رابطه مردم و حکومت دانست و گفت: «درخت هنگامی استوار میماند که ریشهای نیرومند داشته باشد. سعدی حاکم را به درخت و رعیت را به ریشه تشبیه میکند و میگوید استواری حکومت به استواری مردم وابسته است.»
این پژوهشگر با خواندن بیت «مکن تا توانی دل خلق ریش/ وگر میکُنی میکَنی بیخ خویش» اظهار کرد: «سعدی به حاکم هشدار میدهد که آزردن مردم، به معنای بریدن ریشه و برکندن بنیاد خود اوست. حکومت با آسیب رساندن به مردم، در حقیقت پایههای بقای خود را تضعیف میکند.»
ثبوت همچنین «امید به نیکی» و «بیم از بدی» را دو ویژگی ضروری برای حاکم دانست و گفت: «اگر امید به نیکوکاری و بیم از بدی در جان انسان نهادینه شود، او انسانی خردمند خواهد شد. سعدی میگوید اگر این دو ویژگی را در پادشاه دیدی، میتوانی در قلمرو او اقامت و پناه اختیار کنی.»
وی با اشاره به تأکید سعدی بر رضایت عمومی افزود: «در کشوری که مردم از حاکم خود ناراضی و دلتنگاند، نباید انتظار فراخی، توسعه و آسایش داشت. حاکمی که دل مردم را ویران کند، آبادانی کشور را تنها در خواب خواهد دید.»
ثبوت در شرح بیت «خرابی و بدنامی آید ز جور/ رسد پیشبین این سخن را به غور» گفت: «ستم دو پیامد دارد؛ یکی ویرانی کشور و دیگری بدنامی حاکم. انسان عاقبتاندیش با تأمل در این سخن، نتیجه ظلم و بیعدالتی را درمییابد.»
وی با تأکید بر جایگاه نیروی کار و تولید در نگاه سعدی اظهار کرد: «سعدی میگوید حقوق کشاورز، کارگر و مزدبگیر را حتی به خاطر خودت هم که شده رعایت کن؛ زیرا کسی که از کار و وضع خود خشنود باشد، بهتر و بیشتر کار میکند.»
این پژوهشگر تاریخ و فلسفه اسلامی در بخش دیگری از سخنانش، با اشاره به توصیههای منسوب به خسروپرویز خطاب به شیرویه گفت: «سعدی از زبان شخصیتهای اساطیری و تاریخی به حاکمان هشدار میدهد که در همه تصمیمها، صلاح مردم را در نظر داشته باشند؛ زیرا سامان کار حکومت نیز به سامان زندگی مردم وابسته است.»
ثبوت افزود: «سعدی یک قاعده مهم در حکمرانی را بیان میکند؛ حاکم نباید از عدالت و تدبیر سر بپیچد، زیرا در آن صورت مردم نیز از اطاعت او روی برمیگردانند. کسی که بنیاد بدی میگذارد، در حقیقت بنیاد خود را از میان میبرد.»
وی با اشاره به ابیات سعدی درباره آه ستمدیدگان اظهار کرد: «ممکن است دشمنی مسلح به حکومتی آسیب بزند، اما آه کودکان، زنان و بیوهزنانی که از حکومت ستم دیدهاند، بیش از شمشیر دشمن میتواند بنیاد آن را بسوزاند.»
ثبوت در همین زمینه گفت: «حاکم وقتی به مردم خود ستم میکند، بنیاد حکومتش را میسوزاند. خوشبختتر از آن حاکمی نیست که در سراسر قلمرو خود با انصاف و عدالت حکمرانی کند؛ چنین حاکمی وقتی از این دنیا میرود و به دیار مردگان میپیوندد، مردم برای او از خداوند طلب رحمت میکنند.»
وی با بیان اینکه سعدی را نمیتوان صاحب یک نظام فلسفی یکپارچه دانست، افزود: «سعدی گاهی از نهادینه شدن بدی در وجود برخی افراد سخن میگوید و گاهی بر امکان اصلاح انسان از راه تربیت تأکید میکند. برای شناخت دیدگاه او باید مجموعه آثار و سخنانش را در کنار یکدیگر در نظر گرفت.»
ثبوت در بخش پایانی سخنان خود، سعدی را «رنجآشنای یتیمان، بردگان و موجودات بیپناه» توصیف کرد و گفت: «سعدی را با عنوانهایی چون افصحالمتکلمین، شیخ اجل و استاد بزرگ سخن میشناسیم؛ اما میتوان او را رنجآشنای یتیمان، بردگان و موجودات بیپناه نیز دانست. در میان گویندگان ما کمتر کسی را میتوان یافت که تا این اندازه نسبت به سرنوشت فرودستان و رنج حیوانات حساس باشد.»
دومین نشست «مروری بر متون برگزیده ادب فارسی» با پرسش و پاسخ حاضران پایان یافت. این سلسلهنشستها با هدف خوانش و بررسی آثار برجسته ادب کلاسیک فارسی، دوشنبهها ساعت ۱۰:۳۰ در اندیشگاه فرهنگی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار میشود و حضور عموم علاقهمندان در آن آزاد است.
