به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، رویداد «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفول‌مانده در گنجینه آرشیوی سازمان طراحی شده است. در هر شماره از این مجموعه، یکی از اسناد، رویدادها یا پرونده‌های شاخص آرشیوی معرفی و زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برای مخاطبان تبیین می‌شود. 

شصت‌وششمین شماره از این رویداد، به مناسبت آغاز ماه مهر و بازگشایی مدارس، به معرفی سندی با عنوان «خلاصه گزارش امتحانات کتبی و شفاهی مدارس دولتی و غیردولتی ابتدایی و متوسطه نسوان دارالخلافه طهران» اختصاص دارد.

این سند، گزارشی اداری از نتایج امتحانات مدارس دخترانه تهران در سال‌های پایانی دوره قاجار است که تصویری از وضعیت آموزش نوین زنان و دختران، تعداد مدارس، شمار دانش‌آموزان و فعالیت مدیران این مدارس ارائه می‌دهد.

آموزش رسمی و نوین دختران در واپسین سال‌های سلسله قاجار، یکی از پرچالش‌ترین فرایندهای تحول اجتماعی پس از نهضت مشروطه بود. سند پیش رو، گزارشی دست‌اول به وزارت معارف است که سیمای واقعی نهادینه‌سازی آموزش نوین دختران را در دارالخلافه طهران به تصویر می‌کشد. گزارش حاضر، علاوه بر ثبت نتایج امتحانات، بخشی از روند شکل‌گیری نهادهای آموزشی جدید برای دختران در تهران را بازتاب می‌دهد.

نگاهی ژرف به فهرست و نام‌گذاری مدارس نوین دخترانه در عهد قاجار، پیوند معنادار تجدد آموزشی با ریشه‌ها و باورهای دینی جامعه را آشکار می‌سازد. پایه‌گذاران مدارس نوین زنان با درک دقیق فضای فرهنگی و مذهبی جامعه، تلاش کردند تا در کنار مکتب‌خانه‌های سنتی و در راستای رویکرد دینی حاکم بر جامعه، نام‌هایی چون «فاطمیه»، «ناموس»، «حسنات»، «عصمتیه»، «عصمت»، «تربیت‌النسوان»، «حشمتیه دوشیزگان»، «محمدیه»، «عفتیه اسلامیه»، «قدسیه»، «طیبات»، «حسنات» را برای مدارس برگزینند.

این گزینش‌ها نه صرفاً یک تدبیر نام‌گذاری، بلکه بازتابی از باورهای اصیل ایمانی جامعه در رویکرد مدیران و پاسخی صریح و اطمینان‌بخش به دغدغه‌های خانواده‌های متدین برای صیانت از ارزش‌های عفاف، اخلاق و شریعت در بستر علوم جدید برای زنان و دختران جامعه بود.

این رویکرد نشان داد که بسترسازی برای ورود زنان جامعه به عرصه آموزش مدرن، حرکتی در تقابل با دیانت و هویت بومی نبود، بلکه با بازتعریف فضایل اخلاقی و تعالیم والای اسلامی، نشان دادند که دانایی و پیشرفت علمی، در امتداد ارزش‌های ایمانی و پاسداری از کرامت و عصمت انسانی امکان‌پذیر خواهد بود.

بر اساس این گزارش، در اواخر دوره قاجار تنها ۲۷ مدرسه دخترانه تهران توانسته بودند دانش‌آموزانی را برای امتحانات پایه ششم ابتدایی معرفی کنند؛ آماری که با توجه به جمعیت پایتخت، نشان‌دهنده موانع پرشمار پیش روی خانواده‌ها برای فرستادن دختران به مدرسه بود. تعداد داوطلبان این مدارس نیز بسیار متفاوت بود و برخی مدارس تنها با چند دانش‌آموز در این مرحله حضور داشتند.

در مقطع متوسطه، تعداد دانش‌آموزان دختر به‌مراتب کمتر بود و تنها سه مدرسه «فرانکوپرسان»، «ناموس» و «فرحیه» به همراه تعدادی داوطلب متفرقه توانسته بودند دانش‌آموزانی را برای دوره سه‌ساله متوسطه معرفی کنند. مجموع دانش‌آموزانی که در تهران به مرحله امتحانات متوسطه رسیده بودند، کمتر از ۳۰ نفر بود؛ آماری که محدودیت دسترسی دختران به سطوح بالاتر آموزشی در آن دوره را نشان می‌دهد.

در میان اسامی مطرح‌شده در این گزارش، از تلاش مدیران مدارس دخترانه نیز یاد شده است. بانو طوبی آزموده، مدیر مدرسه «ناموس»، با اداره مدرسه‌ای با حدود ۳۰۰ دانش‌آموز در ۹ کلاس، از چهره‌های اثرگذار در گسترش آموزش دختران تهران به شمار می‌رفت. همچنین از فعالیت بانو فصیح‌الملوک، مدیر «دارالمعلمات» و فرح‌الملوک، مدیر مدرسه «فرحیه»، پیشگامانی بودند که با تلاش خویش، راه را برای نسل‌های آینده هموار کردند.

حضور بازرسان زن در کنار مسئولان وزارت معارف برای برگزاری و ارزیابی امتحانات، از دیگر نکات قابل توجه این سند است. همچنین پیشنهاد اهدای لوح تقدیر به شماری از مدیران موفق مدارس نسوان، از دیگر نکات برجسته این سند است؛ اقدامی که نخستین جوانه‌های به رسمیت شناختن هویت، تخصص و مدیریت اداری زنان را در ساختار رسمی دیوان‌سالاری کشور آشکار می‌سازد.

این سند، روایتی مستند از یکی از مراحل شکل‌گیری آموزش نوین دختران در ایران است؛ دوره‌ای که مدارس دخترانه با وجود محدودیت‌های فراوان، به‌تدریج جایگاهی در نظام آموزشی کشور پیدا کردند و زمینه حضور گسترده‌تر زنان در عرصه‌های علمی و اجتماعی را فراهم ساختند. این گزارش نشان می‌دهد گسترش سواد و آموزش دختران در ایران، فرایندی آسان و صرفاً اداری نبود، بلکه حاصل تلاش و پیگیری بانوانی بود که با فعالیت در مدارس نوین، در مسیر توسعه آموزش و تحقق عدالت آموزشی گام برداشتند.

این سند که در تیرماه ۱۳۰۱ ایجاد شده است، با شناسه بازیابی ۳۰۶۸۳-۲۹۷ در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود. تصاویر سند یادشده نیز در پیوست این خبر در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.