به مناسبت هفته جهانی آرشیو ۲۰۲۶
آرشیو؛ پیوند تاریخ شفاهی، حقوق و دسترسی جامعهمحور
نشست تخصصی «آرشیو در خدمت عدالت، حقوق، حافظه و آیندهها» با حضور سخنرانانی از سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و انجمن کتابداری و اطلاعرسانی برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، نشست تخصصی «آرشیو در خدمت عدالت، حقوق، حافظه و آینده» به مناسبت هفته جهانی آرشیو ۲۰۲۶ و با همکاری کمیته آرشیو انجمن کتابداری و اطلاعرسانی، سهشنبه ۱۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰ تا ۱۲ در ساختمان آرشیو ملی ایران برگزار شد.
در این برنامه، علیرضا دباغی، معاون اسناد ملی، با موضوع «حقوق و آرشیو» سخنرانی کرد. سیدمحمود سادات، معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان، موضوع «نقش آرشیوها در حفظ روایتهای جمعی و تاریخ شفاهی» را بررسی کرد و غلامرضا عزیزی، رئیس کمیته آرشیو انجمن کتابداری و اطلاعرسانی، درباره «دسترسی و مشارکت جامعهمحور» به ارائه دیدگاههای خود پرداخت. دبیری این نشست را امیررضا اصنافی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، بر عهده داشت.
امیررضا اصنافی، دبیر نشست، در آغاز برنامه با اشاره به اهمیت آرشیو در جهان امروز گفت: «در دورانی که دانش با شتاب فراوان تولید میشود و به همان سرعت نیز در معرض فراموشی قرار میگیرد، اهمیت و ضرورت آرشیو بیش از پیش معنا پیدا میکند. ثبت اطلاعات در آرشیو، یکی از راههای مهم انتقال دانش به آیندگان است؛ زیرا که این وظیفه آرشیوها است که به نسلهای بعد نشان دهند در هر دوره تاریخی چه گذشته و چه میراثی بر جای مانده است.»
سید محمود سادات ، معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان، در نشست تخصصی «آرشیو در خدمت عدالت، حقوق، حافظه و آیندهها» با اشاره به نسبت میان آرشیو و تاریخ شفاهی، گفت: «مصاحبه در ذات خود خاصیتی سیال دارد و اگر پیش از آغاز گفتوگو برای آن چارچوب مشخصی طراحی نشود، ممکن است از مسیر اصلی خارج شود یا به بیان مطالب پراکنده و حاشیهای بینجامد.»
وی با تأکید بر ضرورت تهیه بسته پرسشی پیش از انجام مصاحبه افزود: «این بسته پرسشی زمانی میتواند دقیق و مؤثر باشد که مصاحبهکننده پیش از گفتوگو، اسناد و مدارک آرشیوی مرتبط با فرد یا رخداد مورد بحث را بررسی کرده باشد. مراجعه به آرشیو، مصاحبهکننده را از یک پرسشگر صرف به پرسشگری فعال تبدیل میکند و مصاحبه را از سطح خاطرهگویی معمولی به سطح مصاحبه فعال ارتقا میدهد.»
معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مصاحبه فعال را مقدمه شکلگیری تاریخ شفاهی دانست و تصریح کرد: «اگر میان مصاحبهکننده و مصاحبهشونده فضای گفتوگو شکل نگیرد، حاصل کار بیشتر به خاطره نزدیک است تا تاریخ شفاهی.تاریخ شفاهی در تعامل میان روایت راوی و پرسشهای مستند مصاحبهکننده پدید میآید؛ تعاملی که بدون آشنایی با اسناد و مدارک مربوط به موضوع امکانپذیر نیست.»
او با اشاره به نقش اسناد در تکمیل روایتها گفت: «راویان در بیان خاطرات خود همواره دست به انتخاب میزنند؛ یک بار در زمان وقوع رخداد، بخشی از آن را به ذهن میسپارند و سالها بعد، هنگام مصاحبه، بار دیگر بخشی از همان خاطرات را بازگو میکنند. از این رو، تاریخ شفاهی ماهیتی گزینشی دارد و اسناد آرشیوی میتوانند به مصاحبهکننده کمک کنند تا بخشهای فراموششده، ناگفته یا مبهم روایت را روشنتر کند.»
سادات نمایش عکس، فیلم، سند یا گزارشهای مرتبط را از ابزارهای مؤثر در فعالسازی حافظه راوی دانست و افزود: «گاهی ارائه یک تصویر یا سند مربوط به یک رخداد، جزئیاتی را در ذهن راوی زنده میکند که پیشتر از یاد رفته یا بیان نشده بود. اسناد آرشیوی همچنین به مصاحبهکننده امکان میدهند روایت راوی را در همان جلسه مصاحبه دقیقتر بررسی کند و در صورت جابهجایی تاریخ، مکان یا ترتیب رخدادها، پرسشهای اصلاحی و تکمیلی مطرح کند.»
وی همچنین به نسبت تاریخ شفاهی با روایت خاموشان تاریخ اشاره کرد و گفت: «اگرچه تاریخ شفاهی در نظریه باید به سراغ گروههایی برود که کمتر در روایتهای رسمی دیده شدهاند، اما حتی درباره این گروهها نیز اسناد آرشیوی اهمیت دارند. ممکن است درباره یک فرد سند مستقیمی وجود نداشته باشد، اما اسناد مربوط به رخدادها، محیط اجتماعی و منابعی مانند عرایض میتوانند به شناخت فضای ذهنی و اجتماعی راوی کمک کنند.»
معاون پژوهش و منابع دیجیتال سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، پروندههای هویتی، تحصیلی، استخدامی و اداری افراد را نیز از منابع مهم برای تکمیل و تصحیح روایتهای شفاهی دانست و گفت: «این اسناد میتوانند در اصلاح تاریخها، روشن کردن موقعیت افراد و غنیتر کردن متن مصاحبه نقش داشته باشند.»
او با اشاره به موضوع راستیآزمایی در تاریخ شفاهی عنوان کرد: «راستیآزمایی روایتها هم در جریان مصاحبه و هم در مرحله تدوین امکانپذیر است. اگر مصاحبهکننده پیش از جلسه، اسناد و مدارک مرتبط را بررسی کرده باشد، میتواند در همان زمان گفتوگو، روایت ناقص یا نادرست را تشخیص دهد و با طرح پرسشهای دقیقتر، مسیر مصاحبه را اصلاح کند.»
سادات در پایان با تأکید بر ضرورت نگهداری استاندارد مصاحبههای تاریخ شفاهی در آرشیوها بیان کرد: «تاریخ شفاهی خود بخشی از اسناد و مدارکی است که باید در آرشیوها حفظ شود. این مصاحبهها در دورههای مختلف بر روی محملهای گوناگون، از نوار کاست و فیلم تا قالبهای دیجیتال، ثبت شدهاند و آرشیوها باید هم استانداردهای نگهداری آنها را رعایت کنند و هم امکان بازیابی و استفاده از آنها را در آینده فراهم سازند.»
او در جمعبندی نهایی خود عنوان کرد: «اسناد و مدارک آرشیوی در سه مرحله پیش از مصاحبه، هنگام مصاحبه و پس از مصاحبه، کیفیت تاریخ شفاهی را ارتقا میدهند و در مقابل، تاریخ شفاهی نیز میتواند به فهم عمیقتر اسناد و پیوند دادن دادههای پراکنده آرشیوی کمک کند.»
در ادامه این نشست، علیرضا دباغی، معاون اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، با موضوع «حقوق و آرشیو» سخنرانی کرد و رابطه میان آرشیویستها و حقوقدانان را رابطهای نزدیک، مستمر و متقابل دانست.
دباغی با اشاره به ارتباط حقوق و آرشیو عنوان کرد: «حقوق و آرشیو در نقطه اتکای خود به سند، دلیل و مستندات به یکدیگر پیوند میخورند. در نظام حقوقی، دلیل امری است که طرفین دعوا برای اثبات ادعا یا دفاع از خود به آن استناد میکنند و سند، بهعنوان یکی از مهمترین ادله، جایگاه ویژهای در این میان دارد.»
معاون اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با بیان اینکه رابطه حقوق و آرشیو در سه سطح فردی، ملی و بینالمللی قابل بررسی است، افزود: «در سطح فردی، آرشیو میتواند به احقاق حق اشخاص کمک کند؛ زیرا افراد یا وکلای آنان میتوانند با مراجعه به آرشیو و دستیابی به اسناد، حقوق خود را پیگیری و مطالبه کنند.»
او ادامه داد: «در حقوق خصوصی، اصل بر این است که حق از میان نمیرود و هر زمان که مستندات لازم پیدا شود، امکان مطالبه آن وجود دارد. از این منظر، آرشیو میتواند محل بازیابی حقوق فراموششده یا نادیدهگرفتهشده افراد باشد و اسناد آرشیوی در بسیاری از موارد به زنده شدن یک حق کمک میکنند.»
معاون اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران با اشاره به نقش اسناد در فهم پیشینه قوانین افزود: «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در برخی اصول خود، به تجربههای تاریخی ایران واکنش نشان داده است. اصول مربوط به محدودیت دریافت وام از سوی دولت، منع اعطای امتیاز به خارجیان و محدودیت استخدام کارشناسان خارجی نمونههایی هستند که بدون توجه به سابقه تاریخی و اسنادی کشور بهدرستی فهم نمیشوند.»
او تفسیر قانون را از دیگر حوزههای نیازمند آرشیو دانست و گفت: «برای تفسیر درست قانون، صرف توجه به الفاظ کافی نیست. در تفسیر ذهنی باید هدف قانونگذار شناخته شود و در تفسیر عینی نیز باید شرایط اجتماعی، سیاسی و اقتصادی زمان وضع قانون مورد توجه قرار گیرد. مشروح مذاکرات مجلس، اسناد دولت، سوابق کمیسیونها و دیگر مدارک مرتبط، همگی در آرشیوها نگهداری میشوند و میتوانند به فهم دقیقتر قوانین کمک کنند.»
دباغی در ادامه با بیان اینکه آرشیو در حقوق بینالملل نیز موضوعیت دارد، به بحث جانشینی دولتها و جابهجایی آرشیوها اشاره کرد و اظهار داشت: «در مواردی مانند انحلال دولتها، اتحاد کشورها یا استقلال بخشی از یک سرزمین، این پرسش مطرح میشود که آرشیوها، اسناد حاکمیتی، مدارک مرزی و اسناد مربوط به تاریخ یک ملت باید در اختیار چه نهادی قرار گیرد. کنوانسیون وین ۱۹۸۳ درباره جانشینی دولتها در اموال و آرشیوها به بخشی از این مسائل پرداخته است.»
معاون اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، حق مردم در آگاهی از تاریخ و میراث خود را یکی از مباحث مهم در این حوزه دانست و افزود: «حتی در صورت انتقال آرشیوها، نباید مردم از دسترسی به تاریخ و میراث خود محروم شوند آرشیویست باید میان سه حق تعادل ایجاد کند؛ حق عموم برای دانستن، حق اشخاص برای حفظ حریم خصوصی و حق حاکمیت برای نگهداری اسرار مشروع.»
او آگاهسازی شهروندان را از وظایف مهم آرشیو دانست و عنوان کرد: «شهروندان باید بدانند چنین مرکزی وجود دارد و میتوانند برای پژوهش، پیگیری حقوق خود و شناخت گذشته به آن مراجعه کنند.»
دباغی در ادامه نمایهسازی، سامانههای برخط، تالار پژوهش، آموزش، رسانه، نمایشگاه و نشستهای تخصصی را از ابزارهای مهم اطلاعرسانی و دسترسپذیر کردن اسناد معرفی کرد.
معاون اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در ادامه، حق دانستن را پیششرط بهرهمندی از دیگر حقوق دانست و گفت: «دسترسی به اطلاعات، زمینهساز شفافیت، پاسخگویی و مشارکت مؤثر شهروندان در سرنوشت عمومی است. آرشیویست، دسترسپذیرکننده اسناد پنهان است و نگهداری بدون دسترسی، حافظه را به گنجینهای قفلشده تبدیل میکند که نه به کار عدالت میآید و نه به کار پژوهش.»
دباغی در بخش پایانی سخنان خود، خلأ قانون جامع آرشیوی را یکی از چالشهای جدی این حوزه عنوان کرد و تصریح کرد: «قانون سال ۱۳۴۹ در شرایط حقوقی و اداری متفاوتی تدوین شده و با تحولات پس از شکلگیری نظام جمهوری اسلامی، تغییر ساختارهای حقوقی و توسعه فناوریهای نوین، نیازمند بازنگری است. قانون موجود بیشتر ناظر بر اسناد کاغذی است، در حالی که امروز آرشیوها با اسناد الکترونیک و تحولات گسترده فناورانه روبهرو هستند.»
دباغی در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: «آرشیو انبار کاغذهای کهنه نیست، بلکه صندوق امانات حقوق ملت است و هر برگ آرشیو میتواند روزی حق یک شهروند، حق یک ملت یا حق نسلی را که هنوز نیامده است، زنده کند.»
در بخش دیگری از این نشست، غلامرضا عزیزی، رئیس کمیته آرشیو انجمن کتابداری و اطلاعرسانی، با موضوع «دسترسی و مشارکت جامعهمحور» سخنرانی کرد و دسترسی مخاطبان عمومی به آرشیوها را یکی از پیچیدهترین و مهمترین مباحث حوزه آرشیو در جهان دانست.
عزیزی با اشاره به اهمیت دسترسی پژوهشگران و مخاطبان به منابع آرشیوی گفت: «یکی از پرسشهای اصلی در میان آرشیویستها همواره این بوده است که محققان و مخاطبان باید امکان دسترسی به چه منابعی را داشته باشند و این دسترسی تا چه اندازه و با چه ضوابطی فراهم شود.»
او افزود: «آرشیویستها، بهویژه پس از جنگ جهانی دوم، کوشیدهاند میان نیازهای محققان و مخاطبان از یک سو و مسئولیت حرفهای خود در نگهداری از اسناد و اطلاعات از سوی دیگر، تعادل برقرار کنند. این مسئله را میتوان یکی از مهمترین چالشهای آرشیویستها در جهان دانست.»
رئیس کمیته آرشیو انجمن کتابداری و اطلاعرسانی، دسترسی را به معنای فراهم شدن امکان کشف، بازیابی، مشاهده و استفاده از اسناد برای مراجعهکننده دانست و گفت: «در شکل سنتی، دسترسی بیشتر از طریق فهرستنویسی فراهم میشد، اما در دنیای امروز، فناوری تحول مهمی در شیوههای دسترسی به منابع آرشیوی ایجاد کرده است.»
عزیزی مشارکت جامعه در آرشیو را یکی از تحولات مهم حوزه دسترسی عنوان کرد و افزود: «مشارکت جامعهمحور به این معناست که پژوهشگران و افراد جامعه نیز در تقویت و گسترش منابع آرشیوی نقش داشته باشند. این مشارکت تنها به اهدای سند و منابع محدود نمیشود، بلکه میتواند در توصیف اسناد و تکمیل دادههای آرشیوی نیز نمود پیدا کند.»
او در ادامه، حساسیتهای تاریخ معاصر را از چالشهای مهم دسترسی به اسناد دانست و گفت: «جامعه ما تجربه انقلاب و جنگها را پشت سر گذاشته و همین امر حساسیتهایی را در حوزه تاریخ معاصر ایجاد کرده است. این شرایط، ایجاد توازن برای آرشیوهای دولتی را دشوارتر میکند و گاهی ممکن است به خودسانسوری بینجامد.»
عزیزی با بیان اینکه برخی محدودیتها در دسترسی، بیشتر تحت تأثیر وقایع روز شکل میگیرند،: «ممکن است همه این محدودیتها واقعی نباشند، اما فضای اجتماعی و سیاسی روز میتواند بر تصمیمگیری درباره دسترسی به اسناد اثر بگذارد.»
رئیس کمیته آرشیو انجمن کتابداری و اطلاعرسانی در پایان با تأکید بر ضرورت انصاف در دسترسی گفت: «در مسئله دسترسی باید تا حد امکان صداهای کمتر شنیدهشده، از جمله صدای اقلیتها، فرودستان، اقوام و قومیتها و طبقات مختلف جامعه، شنیده شود. اسناد و منابع آرشیوی نباید در اختیار یک قشر، طبقه یا گروه خاص محدود بماند و از این منظر میتوان از مفهوم انصاف در دسترسی سخن گفت.»
در بخش پایانی برنامه نیز نشست پرسش و پاسخ برگزار شد و حاضران پرسشهای خود را با سخنرانان مطرح کردند.
