تازهترین نشست نقد کتاب پژوهشکده اسناد
«اقلیم مورخان» و مسئله مهارتآموزی در آموزش دانشگاهی تاریخ
استادان و پژوهشگران حوزه تاریخ در نشست نقد و بررسی کتاب «اقلیم مورخان؛ مهارتهای تاریخورزی علمی»، ضمن تأکید بر ضرورت بازنگری در آموزش دانشگاهی تاریخ، ظرفیتهای آموزشی و کاستیهای این اثر را در زمینه مهارتآموزی، منبعشناسی، توصیف، تفسیر و روایتپردازی بررسی کردند.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، نشست نقد و بررسی کتاب «اقلیم مورخان؛ مهارتهای تاریخورزی علمی» به همت پژوهشکده اسناد سازمان و با حضور حسن حضرتی، پدیدآورنده اثر، روزبه زرینکوب، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران، آرش حیدری، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ، علیرضا ملائی توانی، رئیس پژوهشکده اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، و جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه تاریخ در سالن همایشهای ساختمان آرشیو ملی ایران برگزار شد.
در این نشست، رویکرد آموزشی کتاب و تلاش آن برای تبدیل مهارتآموزی به یکی از محورهای اصلی آموزش تاریخ، از مهمترین امتیازهای اثر دانسته شد. در کنار این موضوع، سخنرانان درباره تمایز تاریخورزی علمی از تاریخنگاری غیرتخصصی، جایگاه توصیف در پژوهش تاریخی، نسبت دادههای تاریخی با مفاهیم و نظریهها و ضرورت توجه بیشتر به منبعشناسی، تفسیر و روایتپردازی دیدگاههای خود را بیان کردند.
ضرورت بازنگری در آموزش دانشگاهی تاریخ
حسن حضرتی، پدیدآورنده کتاب «اقلیم مورخان»، با اشاره به چالشهای پیشروی رشته تاریخ گفت: «تاریخورزی بهعنوان یک رشته دانشگاهی، در مواجهه با تغییرات و تحولات گسترده، با چالشهایی روبهرو شده است که میتوان از آن با عنوان بحران ناکارآمدی علمی یاد کرد. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، ممکن است رشته تاریخ در آینده جایگاه علمی و دانشگاهی خود را از دست بدهد.»
وی افزود: «فعالان حوزه تاریخ باید این مسئله را دوباره مطرح کنند که در گروههای آموزشی تاریخ چه موضوعاتی باید آموزش داده شود و دقیقاً چه کاری در این گروهها انجام میدهیم. همچنین باید روشن شود که آیا تاریخورزی کاری تخصصی است که انجام آن به آموزش دانشگاهی نیاز دارد یا خیر.»
حضرتی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد آموزشی گروههای تاریخ بیان کرد: «اگر میخواهیم جایگاه تاریخ را بهعنوان یک رشته علمی حفظ کنیم، باید بهجای ارائه صرف اطلاعات، بر آموزش مهارتهای تاریخورزی تمرکز کنیم. آنچه دانشجویان تاریخ در سطوح مختلف تحصیلی بیشتر با آن مواجهاند، انباشت و ارائه اطلاعات است.»
وی ادامه داد: «این پرسش مطرح میشود که اگر دانشجوی تاریخ به دانشگاه نمیآمد، چه تفاوتی در توانایی او ایجاد میشد؟ افراد بسیاری بیرون از دانشگاه به تاریخنگاری میپردازند و برخی از آنان نیز به مورخانی شناختهشده تبدیل شدهاند؛ بنابراین دانشجوی تاریخ باید مهارتهایی به دست آورد که فهم او را از برداشت عمومی و غیرتخصصی از تاریخ متمایز کند و بر مبانی علمی استوار باشد.»
تولید متون آموزشی؛ از رسالتهای فراموششده دانشگاه
آرش حیدری، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ، نگارش کتابهای درسی در حوزه علوم انسانی را یکی از مهمترین رسالتهای دانشگاه دانست و گفت: «تألیف کتابهای درسی از مهمترین وظایف هر رشته دانشگاهی است؛ موضوعی که در ایران کمتر به آن توجه شده است. در سالهای اخیر نهادهایی برای تدوین کتابهای درسی شکل گرفتهاند، اما فعالیت بسیاری از آنها تحت تأثیر مسائل ایدئولوژیک و سیاستهای دولتی به محاق رفته است.»
وی افزود: «دانشگاه به محیطی اداری و کارمندی تبدیل شده و از کارکرد واقعی خود فاصله گرفته است. یکی از رسالتهای مهم دانشگاه، تولید متون درسی معتبر است که در دانشگاههای ما تا حد زیادی فراموش شده است. ازاینرو، از آثاری مانند «اقلیم مورخان» که با رویکردی آموزشی و نظاممند برای مهارتآموزی دانشجویان نوشته شدهاند، دفاع میکنم.»
حیدری با تشریح دو رویکرد آسیبزا در تاریخنگاری اظهار داشت: «نظام تاریخنگاری ما تحت تأثیر دو رویکرد در معرض آسیب قرار گرفته است. نخست، رویکردی پوزیتیویستی که تصور میکند مورخ میتواند با ذهنی خالی با رخداد تاریخی مواجه شود و آن را همانگونه که بوده توصیف کند. این نگاه با بحرانهای انسانشناختی و معرفتشناختی روبهروست، زیرا میان ذهن روایتگر و رخداد تاریخی نوعی اینهمانی فرض میکند.»
وی درباره رویکرد دوم گفت: «رویکرد دوم، نظریهآزمایی است؛ یعنی پژوهشگر ابتدا نظریهای را انتخاب میکند و سپس برای آن شاهد تاریخی مییابد. برای هر نظریهای میتوان شواهدی پیدا کرد، اما این شیوه به بدفهمی و نادیدهگرفتن بخش بزرگی از واقعیت تاریخی منجر میشود.»
این عضو هیئت علمی دانشگاه علم و فرهنگ ادامه داد: «من از توصیف فربه دفاع میکنم، مشروط بر اینکه مورخ در چارچوب یک مسئله مشخص به گردآوری دادهها و اطلاعات تاریخی بپردازد و از مسئله بهسوی واقعیتهای تاریخی حرکت کند. حکم تأملی در همین رفتوبرگشت میان داده و مسئله شکل میگیرد.»
حیدری تأکید کرد: «وظیفه اصلی تاریخنگار توصیف است و این توصیف با مهارتهایی مانند سندخوانی و سندپژوهی پیوند دارد.»
تمایز تاریخ عالمانه از تاریخنگاری تفننی
روزبه زرینکوب، عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران، درباره رویکرد کتاب گفت: «طرح این اثر بر این درک استوار است که در رشته تاریخ کمبودهای آشکاری وجود دارد و باید برای رفع آنها چارهاندیشی کرد. این اندیشه تازه نیست، اما عملیاتیکردن آن دشوار است.»
وی افزود: «آنچه این کتاب را از آثار پیشین متمایز میکند، تلاش برای عملیاتیکردن بحث مهارتآموزی است و این ویژگی را میتوان از امتیازهای مثبت اثر دانست.»
زرینکوب با اشاره به پیچیدگی موضوع تاریخ بیان کرد: «اهمیت مهارتآموزی در تاریخ به پیچیدگیهای منحصربهفرد این دانش بازمیگردد؛ زیرا موضوع تاریخ، انسان است و هر انسان، از جمله خود مورخ، ویژگیهای خاصی دارد. همین پیچیدگیها سبب میشود بازنمایی آنچه در گذشته روی داده، برای مورخ کاری بسیار دشوار باشد.»
وی ادامه داد: «بخش مهمی از کتاب «اقلیم مورخان» به مهارتهایی اختصاص یافته است که مورخ باید فرا بگیرد. آموزش این مهارتها، تفاوت میان تاریخ عالمانه و تاریخ عوامانه یا تفننی را آشکار میکند؛ بهویژه آنکه تاریخ همواره در معرض ورود افراد غیرمتخصص قرار داشته است.»
عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران، یکی از آسیبهای تاریخنگاری غیرتخصصی را نتیجهگیریهای کلان بر پایه دادههای محدود دانست و گفت: «گاهی پژوهشگران رشتههای دیگر با دادههایی اندک به نتایج و نظریههای کلان تاریخی میرسند؛ درحالیکه با دادههای محدود نمیتوان نظریهپردازی کرد. یکی از رسالتهای مهم کتاب «اقلیم مورخان» آشکارکردن همین ضعفهاست.»
ضرورت توجه به منبعشناسی، تفسیر و روایتپردازی
علیرضا ملائی توانی، رئیس پژوهشکده اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، در نقد این اثر گفت: «وقتی از توصیف فربه سخن میگوییم، این توصیف باید جامع باشد و همه مدخلها و مؤلفههای لازم را در بر بگیرد؛ درحالیکه در این کتاب، موضوعاتی مانند منبعشناسی، تفسیر، روایتگری و روایتپردازی در تاریخ به توجه بیشتری نیاز دارد.»
وی افزود: «در بحث مهارتهای تاریخی باید مشخص شود که مهارت را امری درونرشتهای میدانیم یا آن را از منظر اشتغال و تواناییهای حرفهای بررسی میکنیم. این موضوع در اثر بهروشنی تبیین نشده است. مهارتها در کتاب معرفی شدهاند، اما لازم است چگونگی بهکارگیری عملی آنها نیز آموزش داده شود.»
ملائی توانی با طرح پرسشی درباره پیامدهای تمرکز بر توصیف فربه اظهار داشت: «آیا تمرکز بر توصیف فربه این احتمال را ایجاد نمیکند که کار مورخ به نگاهی جزئینگر و خردمحور و توصیف جزئیات تقلیل یابد؟ چنین تقلیلگراییای ممکن است رسالت مورخ را با پرسش روبهرو کند.»
وی خاطرنشان کرد: «اگر دانش تاریخ به ساحت دادهنگاری تقلیل داده شود، باید روشن کنیم که نسبت تاریخ با مفاهیم و نظریهها چگونه تعریف خواهد شد.»
در پایان نشست، حاضران پرسشها و دیدگاههای خود را درباره مباحث مطرحشده و محتوای کتاب «اقلیم مورخان؛ مهارتهای تاریخورزی علمی» بیان کردند و سخنرانان نیز به پرسشهای آنان پاسخ دادند.
