نسخه های خطی و کتاب های چاپ سنگی

برای سیری در نسخ خطی اینجا را کلیک نمایید.

کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران با دارا بودن هزاران نسخه خطی نفیس از قرن دوم هجری تا کنون به مثابه دریایی عظیم آثاری بی نظیر از علم و تمدن و فرهنگ درخشان ایران اسلامی را درخود جای داده و مسئولیت خطیر حفاظت از این ذخایر و گنجینه های ماندگار فرهنگی را به عهده دارد. نکته حائز اهمیت برای اندیشمندان و جوانان امروز این است که کمیت و کیفیت نسخه های خطی موجود که حاصل عمر و تلاش دانشمندان، علما، نوابغ و هنرمندان این مرزوبوم است نمایانگر پیشگامی و درخشش دانشمندان کشورمان در اکثر رشته های علمی در دوره های تاریخی گذشته به ویژه از دوره صدر اسلام تا حدود قرن ششم هجری قمری است.

قسمت نفایس کتابخانه ملی هزاران کتاب‌‌ خطی‌، چاپ‌ سنگی و نفیس‌ را در خود جای‌ داده‌ است‌ و یکی‌ از ارزشمند­ترین‌ مجموعه ­های‌ خطی‌ ایران‌ و جهان‌ است‌. تنوع موضوعی در نسخه­ های خطی، چاپ سنگی و نادر کتابخانه ملی ایران قابل تحسین است و مهمترین موضوعات آن عبارتند از: قرآن و دعا، فقه و حدیث، اخلاق و عرفان، نجوم، تقویم، طب، جانورشناسی، تاریخ، ادبیات، فلسفه و منطق، دانش­نامه و لغت نامه، فیزیک و جغرافیا. بخش نفایس، همچنین با برنامه‌ریزی، سیاست ­گذاری و تشکیل کمیته ارزیابی و قیمت­ گذاری وظیفه افزایش منابع خطی، چاپ سنگی و نفیس کتابخانه ملی را بر عهده دارد و به گردآوری منابع از طریق خرید و نیز دریافت نسخ و آثار اهدایی و امانی می‌پردازد.

کهن­ ترین اثر خطی که در کتابخانه ملی ایران نگهداری می­ شود مجموعه هفت رساله با عناوین «عجایب احکام امیرالمؤمنین»، «ذکرالخلائف و عنوان المعارف»، «رساله الی ‌احمد ابن ابی‌داود»، «الادب الصغیر»، «ذخائر الحکمه»، «جاویدان خرد»، «رساله فی‌ کتمان ‌السرّ و حفظ ‌اللّسان» است که تاریخ کتابت آن 420ق. و به خط نسخ کهن است و به شماره 16574-5 در مخزن این اداره کل نگهداری می­ شود.  در این اداره کل همچنین مجموعه گرانقدری از تابلوها، مرقعات، قطعات و نگاره­ ها از آثار هنرمندان و استادانی برجسته چون درویش عبدالمجید طالقانی، میرزا غلامرضا اصفهانی، رضا مافی، سید گلستانه، عمادالکتاب، حبیب ­الله فضائلی، غلامرضا امیرخانی، علی شیرازی و تابلوهای نقاشی و نگاره­ های آفریده حسین بهزاد، مصورالملک، مجید مهرگان و بزرگان دیگر و نیز تعداد قابل توجهی مهر، قلمدان و دیگر ابزار و ادوات خوشنویسی در این گنجینه نگهداری می­ شود.

در بخش نفایس کتابخانه ملی ایران برای استفاده پژوهشگران در دو تالار با نام­های خوارزمی و آقابزرگ بیش از 3900 عنوان کتاب قدیمی و جدید مشتمل بر مراجع عمومی، دانش­نامه­ها، واژه­نامه­ها، تراجم، تذکره­ها، کتاب­های اعلام، کتاب­شناسی­ها، چکیده­ نامه­ ها، فهرست­ها و فهرستگان­ کتاب­های خطی، چاپ سنگی و منابع عکسی از کتابخانه­های ایران، هند و چند کشور دیگر به زبان­های فارسی، عربی و انگلیسی نگهداری می­شود.

برای مشاهده صفحاتی از نسخ خطی اینجا را کلیک نمایید.

بخش نفایس وظیفه غنی­ سازی گنجینه منابع خطی و چاپ سنگی کتابخانه ملی را بر عهده دارد. این گروه پس از شناسایی آثار و مجموعه­ های ارزشمند و دریافت منابع، اعم از نسخ خطی، کتب چاپ سنگی، مرقعات، قطعات، تابلوهای خط و نقاشی، نگاره، جلد نفیس، ابزار نگارش و کتاب ­آرایی، آلات و ادوات علوم، به ارزیابی اولیه آنها می­ پردازد و با تشکیل یک کارگروه ارزیابی و قیمت­ گذاری متشکل از کارشناسان برون­ سازمانی و درون ­سازمانی، آنها را به طور قانونی ارزش­گذاری می‌کند. این گروه پس از موافقت فروشندگان با قیمت‌های پیشنهادی، به تهیه اسناد مالی می‌پردازد و کار را تا پرداخت وجه و تحویل آثار خریداری شده به مخزن پیگیری می‌کند.

شیوه نامه کمیته ارزیابی و قیمت گذاری نسخ خطی

مخزن

مخزن اداره کل کتاب ­های خطی و نادر وظیفه آماده سازی، ثبت، ورود اطلاعات توصیفی به سامانه سازمان، آسیب­ شناسی و آفت­ زدایی، رف­ خوانی، طبقه­ بندی و نیز حفاظت و نگهداری نسخ خطی را بر اساس استانداردهای متداول بر عهده دارد و در صورت لزوم برای بررسی بیشتر اصل نسخه ­ها را در اختیار متقاضیان قرار می­دهد.

مخزن خطی کتابخانه ملی در سال 1316ش با حدود ۳۰۰۰ نسخه خطی متعلق به کتابخانه عمومی معارف و سلطنتی و با کوشش مرحوم دکتر مهدی بیانی شکل گرفت و به تدریج به شمار نسخه ها اضافه شد. تا جایی که در سال ۱۳۳۶ش شمار نسخه های این مخزن به ۴۱۵۷ نسخه و در سال ۱۳۵۵ به ۵۳۰۰ نسخه رسید. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷، نسخه های خطی کتابخانه پهلوی که افزون بر ۶۰۰۰ نسخه بود، به این مجموعه افزوده شد و شمار نسخ خطی کتابخانه ملی به ۱۲ هزار نسخه رسید. امروزه این مخزن با بیش از41000 نسخه یکی از بزرگترین مراکز نگهداری آثار خطی به شمار می ­رود. همچنین بیش از35000 کتاب چاپ سنگی نیز در کنار این مجموعه بی­نظیر نگهداری می­شود. از جمله آثار مهم این مجموعه می ­توان از کتاب­ های زیر نام برد:

دیوان حافظ به خط نستعلیق عالی سلطان علی مشهدی با دو نگاره از شاهکارهای هنری عصر تیموری (کتابت: 878ق.)؛

دیوان حافظ نفیس و مزیّن به خطّ نستعلیق پیر حسین الکاتب با هفت نگاره (کتابت: ‌۸۷۴ق.)؛

دیوان حافظ کتابت­ شده در اوایل دوره صفویه با دو مجلس نگاره؛

مثنوی معنوی، به خطّ غیاث کاتب تبریزی (کتابت: قرن هشتم هجری)؛

مثنوی معنوی نزدیک به زمان حیات مؤلف (کتابت ۷۱۵ تا ۷۱۶ق)؛

کلّیات سعدی (کتابت: 784ق.) که در سال 1394 از سوی کمیته حافظه جهانی یونسکو به ثبت رسید؛

کلّیات سعدی به خطّ یوسف بن محمّد شیرازی (کتابت: 716ق) که دومین نسخۀ کهن تاریخ دار از کلیات سعدی است؛

شاهنامه فردوسی مشتمل بر حدود یک چهارم اثر (کتابت: قرن هشتم)؛

کتاب الجامع لاقوال القدماء و المتحدثین من الاطباء و المتفلسفین فی الادویه المفرده تألیف ابوبکر حامد بن سمجون اندلسی (م. 400ق) در علم داروشناسی (کتابت قرن هفتم)؛

الامالی شیخ صدوق به خطّ ابن­سکون (کتابت: ۵۶۳ق)؛

مجموعه رسالات فلسفی و اشعار فارسی و عربی (کتابت: 1004ق) با رقم صدرالدّین محمّد بن ابراهیم قوام شیرازی معروف به ملاصدرا و صدرالمتألهین (979- 1045ق)؛

 مجموعه رسائل از ابوعلی سینا، ابوبرکات بغدادی، بابا افضل کاشی و چند رساله از شهاب ­الدّین سهروردی (کتابت: 659 ق.)؛

قرآن کریم به خطّ زین ­العابدین قزوینی (کتابت: 1219ق) که به دستور فرمانروای فارس حسینعلی میرزا فرمان فرما کتابت شده و تزئینات بی­ نظیر آن در هر صفحه متفاوت با صفحات قبل و بعد است؛

نهج ­البلاغه به خطّ محمّد بن ابی­ القاسم بن موسی بن خلیل (کتابت: 521 ق.) که از قدیمی­­ترین نسخه ­های کامل نهج ­البلاغه به شمار می­­رود؛

شرح اشارات و التّنبیهات خواجه نصیرالدّین طوسی (م. 672 ق)  (کتابت: احتمالاً اواخر قرن 7 یا اوایل قرن 8)؛

یکی از کوچکترین قرآن­ های هشت ضلعی تاریخ دارجهان (کتابت: ۷۸۴ق).

قطعات، مرقعات و تابلوها

مجموعه تابلوها، مرقعات و قطعات خوش­نویسی و نگارگری هنرمندان و استادانی برجسته؛ چون درویش عبدالمجید، میرزا غلامرضا اصفهانی، رضا مافی، سید گلستانه، عماد الکتاب، استاد امیرخانی و تابلوهای نقاشی و مینیاتور اثر حسین بهزاد، مجید مهرگان و دیگران از نفایس مخزن چاپ سنگی و مخطوطات است که برخی از آن ها به شرح زیر است:

1. قطعه خط با کتابت میرزا غلامرضا که مزین به رقم المذنب غلام رضا ... سنه ۱۳۰۱ است و تذهیب آن را محمدعلی زاویه برعهده داشته است. این قطعه با شناسه بازیابی ۹۰۳۳-۵ در کتابخانه ملی نگهداری می­ شود. 
2. قطعه­ خط خوشنویسی، اثر سید حسین میرخانی که به خط نستعلیق است و با شناسه ۹۰۴۶-۵ بازیابی می­ شود.
3. تابلو خوش­نویسی، اثر رضا مافی،‌ به خط نستعلیق که شناسه بازیابی آن، ۹۰۶۷-۵ است.   

علاوه بر آن در این بخش مجموعه ای از اسناد خطی و تاریخی نگهداری می شود که بخشی از آن ها اصل و برخی به شکل سواد است .

از نمونه های این مجموعه ارزشمند دست نوشته های شهید مدرس در دوران تبعید و حبس در سال های ۱۳۰۷ تا ۱۳۱۶ قابل توجه می باشد. این دست نوشته ها مشتمل بر موارد زیر است:

1. یک دفتر مشتمل بر ۷۶ صفحه در این دفتر یادداشت روزانه و ذکر وقایع تاریخی و شرح سختی های دوران حبس نگاشته شده است 
2. دفتر دیگر در ۲۴ صفحه. مشتمل بر شرح جزئیات اعمال عبادی آن مرحوم در تبعید است
3. کتابچه ای تقریبا حجیم بالغ بر ۳۰۰ صفحه و مرتب شده در ۳ دفتر. این کتابچه حاوی مجموعه درسهای مرحوم مدرس به یکی از ماموران اهل فضل دوران حبس خود در چهار محور خودشناسی، انسان شناسی، هستی شناسی و خداشناسی است .
4. دو دفتر بالغ بر ۲۰۰ صفحه که پاکنویس بخش هایی از کتابچه قبلی است. این پاکنویس تحت نظارت شهید مدرس و توسط یکی از ماموران محافظ دوران حبس ایشان نگاشته شده است .