معرفی  قرآن خطی مُترجَم  با شماره بازیابی (۱-۶۰۰۵) موجود در مرکز اسناد و کتابخانه ملی همدان

این نسخه نفیس در همایش گرامیداشت روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار با حضور مفاخر و مقامات رونمایی شد

با گسترش اسلام در ایران نیاز به ترجمه و تفسیر قرآن کریم آشکار شد؛ و این خود گواه ایمان راستین ایرانیان به اسلام و پایبندی به زبان مادری و هویت ملی است. از این‌رو شاهد افزایش ترجمه قرآن در دوره‌های نخستین ورود اسلام به ایران هستیم.

در مخزن مرکز اسناد و کتابخانه ملی منطقه غرب کشور (همدان) یک نسخه خطی ارزشمند از قرآن مُترجَم نگهداری می‌شود که به دست آقای محمدتقی صفاری به آن مرکز اهدا شده است. نسخه متعلق به دوره صفوی و همزمان با دوره سلطنت شاه عباس دوم صفوی (حک ۱۰۷۷-۱۰۵۲ق) است که در سال ۱۰۶۴ قمری کتابت شده است و اهمیّت آن علاوه بر ویژگی‌های نسخه‌شناسی، به جهت ترجمه آن است که از نگاه تاریخ زبان فارسی و شناخت گونه‌های متنوع زبان فارسی درخور توجه است.

از اینرو این قرآن را از دو وجه نسخه‌شناختی و کتاب‌شناختی مورد بررسی قرار می دهیم.

 

ویژگی‌های نسخه‌شناختی

آغاز، انجام و انجامه: قرآن مزبور به رسم معمول قرآن‌های دیگر، از ابتدای سوره حمد آغاز و با سوره ناس به انجام می‌رسد. پس از پایان آن دعای ختم قرآن و انجامه نسخه به خط رقاع، جلی‌نویسی شده است.

کاتب، تاریخ و محل کتابت: در قسمت انجامة کتاب که به زبان عربی است؛ کاتب تنها به ذکر تاریخ دقیق کتابت (روز پنجشنبه، رجب ۱۰۶۴ قمری) اکتفا نموده است و از ذکر نام خود، محلّ کتابت و مُهدی‌الیه کتابت خودداری نموده است.

خط و آرایه‌ها: این قرآن به مانند بسیاری از قرآن‌های خطی دیگر، به خط نسخِ مَشکول (اعراب‌گذاری شده) نگارش یافته است. زیرا خط نسخ به دلیل جنبه‌های زیباشناختی کتابت، به ویژه با بیشتر شدن دور حروف و قابل اعراب‌گذاری از خطوط مناسب برای نگارش قرآن‌ها و ادعیه‌ها است. خط ترجمه، به خط نستعلیق است که نسبت به خط متن قرآن به کتابتِ خفی درون جدول سرخ است.

دو صفحه افتتاح کتاب، دارای دو سرلوح و کتیبه مزدوج متناظر مُذهّب مُرصّع ساده است. با توجه نوع و شیوه تذهیب، چنین به نظر می‌رسد که این تزیینات جدید و متأخر است و مربوط به دوره کتابت نسخه نیست و بعدها به کتاب افزوده شده است. بقیه صفحات کتاب دارای جدول‌کشی دور متن (جدول دو خطی) به رنگ‌های لاجورد و سرخ است. همچنین کمند‌اندازی در همه صفحات و جدول میانی که متن ترجمه را از متن قرآن جدا نموده و نشان جزءها، حزب‌ها، ختم آیات و علائم تجویدی به رنگ سرخ است. سرسوره‌ها، داخل کتیبه‌های ساده و بدون تزیین به قلم رقاع سرخ کتابت شده است و در آن اطلاعات سوره‌ها اعم از تعداد آیه‌های هر سوره و مکّی و مدنی بودن سوره‌ها آمده است.

اندازه، جلد و کاغذ: این اثر دارای قطع وزیری بزرگ (۲۹۰×۲۰۰ م.م) و ۳۳۷ برگ (ورق) است. به‌جز دو صفحه آغازین که دارای ۵ سطر است؛ هر برگ، شامل ۱۲ سطر قرآن است که با احتساب خط ترجمه که در بین خطوط قرآن کتابت شده، جمعا ۲۴ سطر است. اندازه سطرها در هر صفحه حدود (۱۳۰×۲۱۰ م.م) است.

 کاغذ قرآن فرنگی به رنگ نخودی روشن است که از ضخامت متوسطی برخوردار است. علت استفاده از کاغذ فرنگی در این نسخه را می‌توان چنین بیان کرد که از قرن ۱۰ و ۱۱ق به بعد، به سبب تولید وسیع کاغذهای ماشینی و کارخانه‌ای توسط اروپاییان و وجود مناسبات تجاری گسترده ایران عصر صفوی با اروپاییان استفاده از کاغذهای فرنگی گسترش یافت و ساخت کاغذهای دست‌ساز تا حدودی از رونق افتاد.

جلد کتاب جدید است و به شکل معمول امروزی به وسیله گالینگور مشکی صحافی شده است و این نشان‌دهنده آن است که جلد اصلی کتاب به مرور زمان از بین رفته است و یک‌بار مرمت جزئی و صحافی جدید شده است.

برافزوده‌ها (یادداشت‌ها): در برگ عنوان کتاب که در اصطلاح نسخه‌شناسی از آن به برگ «ظَهریه» یاد می‌شود؛ وقفنامة کتاب به تاریخ رمضان سال ۱۲۶۴ قمری دیده می‌شود؛ که به خط شکسته‌نستعلیق و به شیوه مورب‌نویسی نگاشته شده است. واقف کتاب شخصی به نام ملا علیمراد فشندگی است که این کلام‌الله را وقف نموده تا ثواب قرائت آن به روح ائمه اطهار علیهم السلام و همسرش (ساره خانم) برسد. واقف تولیت آن را به فرزند بزرگش علی‌اکبر و بعد از آن به اولاد ارشد دیگر (نسل به نسل) تفویض نموده است.

ویژگی‌های کتاب‌شناختی

همانطور که پیش‌تر بیان شد؛ قرآن مذکور کامل است و تمام سوره‌های قرآن (از حمد تا ناس) را دربردارد. اما آنچه سبب وجه تمایز این قرآن می‌شود؛ وجود ترجمه آن است که دارای ویژگی‌های خاص و درخور توجه است و آن را می‌توان از جنبه‌هایی چون ویژگی‌های رسم‌الخطی، ویژگی‌های زبانی و ویژگی‌های محتوایی بررسی نمود که در این مقال نمی‌گنجد و تنها به بیان ویژگی‌های کلی ترجمه اثر بسنده می‌شود.

ترجمه فارسی قرآن، تحت‌الفظی است اما گاهی مترجم در پاره‌ای موارد پا را فراتر از یک ترجمه تحت‌الفظی نهاده است و گاه برای برطرف کردن ابهام در ترجمه از مترادفات، مصادیق و شاهد مثال بهره برده است. بنابر این ترجمه قرآن حاضر را می‌توان ترجمه‌ای عالمانه و متقن دانست که تا حدودی گرایش شرح‌گونه دارد. نام مترجم در کتاب ذکر نشده است اما از شیوه و سبک ترجمه و نسبت دادن مصادیق برخی آیات به ائمه اطهار علیهم السلام به‌ویژه امیرالمؤمنین علی (ع) به شیعه اثناعشری بودن مترجم می‌توان پی برد.