به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمتر شناخته‌شده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقه‌مندان معرفی می‌کند.

شماره شصت‌وششم این مجموعه، همزمان با یکم شهریورماه، سالروز درگذشت پرویز ناتل خانلری، به معرفی مجله «سخن» اختصاص یافته است؛ نشریه‌ای که در تاریخ ادبیات معاصر ایران جایگاهی ویژه دارد و حاصل تلاش‌های علمی و فرهنگی این ادیب، زبان‌شناس و پژوهشگر برجسته است.

 

درباره «پرویز ناتل خانلری»

پرویز ناتل خانلری (۱۲۹۲-شهریور ۱۳۶۹) از رجال برجسته ادبی معاصر ایران بود که شهرت او حاصل فعالیت‌های گسترده در دو حوزه اصلی پژوهش، تألیف و تدریس، و همچنین مدیریت و سازماندهی فرهنگی است. او در کنار فعالیت‌های علمی، در نهادهایی چون بنیاد فرهنگ ایران و مجله «سخن» نقش مهمی ایفا کرد.

آنچه خانلری را در میان ادیبان معاصر ممتاز می‌کرد، تلاش او برای وارد کردن روش و نگرش علمی در پژوهش و آموزش زبانی و ادبی، توجه به معیارهای دقیق زیبایی‌شناختی در نقد ادبی، اهتمام به زبان و نثر معاصر فارسی، اصول درست‌نویسی و تأکید بر اصالت و هویت فرهنگ ایرانی بود.

خانلری با پیشنهاد استاد بدیع‌الزمان فروزانفر به تحصیل در رشته زبان و ادبیات فارسی روی آورد. او دوره کارشناسی و دکتری زبان و ادبیات فارسی را در دانشگاه تهران گذراند و رساله دکتری خود را با موضوع «تحقیق انتقادی در عروض و قافیه و چگونگی تحول اوزان غزل فارسی» به انجام رساند.

با کوشش‌های خانلری، کرسی تاریخ زبان فارسی در دانشگاه تهران بنیان گذاشته شد و او تا پیش از انقلاب اسلامی تدریس این درس را بر عهده داشت. تأسیس انتشارات دانشگاه تهران نیز از دیگر اقدامات فرهنگی او به شمار می‌رود. وی همچنین در دانشگاه سوربن فرانسه به فراگیری آواشناسی پرداخت و رساله‌ای نیز به زبان فرانسه در این زمینه نوشت.

خانلری درباره علاقه خود به ایران و ضرورت حفظ میراث فرهنگی این سرزمین، در پاسخ به پیشنهاد پسرش برای ترک وطن نوشته بود: «من از آن دسته گیاهان هستم که به سادگی ریشه‌هایم را نمی‌توان بر کنم و در جای دیگر دوباره بکارم. پدر من و پدر بزرگ من نیز در راه ادبیات ایران عمرشان را سرمایه‌گذاری کردند. ما مسئولیت این را بر شانه‌هایمان داریم که میراث فرهنگی ایران را به نسل‌های آینده منتقل کنیم.»

به باور احسان یارشاطر، نثر فارسی که با قائم‌مقام در راه سادگی و روشنی افتاده بود، در نوشته‌های خانلری به کمال رسید. او نثر خانلری را دارای توانایی در بیان، نکته‌یابی، ایجاز و آهنگی ممتاز می‌دانست و خانلری را «بهترین نثرنویس زبان فارسی» معرفی کرده بود. همچنین نادر نادرپور معتقد بود که اگر خانلری «بنیانگذار نثر جدید دبیری در زبان پارسی نباشد، بی‌گمان مؤثرترین نویسنده این مکتب است».

شناخته‌شده‌ترین شعر خانلری، «عقاب» است که در قالب مثنوی سروده شده و دو شخصیت اصلی آن، عقاب و زاغ، نمادهایی از دو نگاه متفاوت به زندگی هستند. عقاب در این شعر نماد انسان‌های والامقام و زاغ نماد موجودی است که برای ادامه حیات، در برابر دشواری‌ها مقاومت می‌کند.

 

درباره «سخن»

مجله «سخن» که یکی از نامدارترین و تأثیرگذارترین مجلات ادبی و هنری ایران و دیگر سرزمین‌های فارسی‌زبان به شمار می‌رود، به همت پرویز ناتل خانلری در سال ۱۳۲۲ بنیان نهاده شد. این نشریه از پیشگامان فرهنگ و ادب و هنر ایران بود و تازه‌ترین و اصیل‌ترین آثار ادبی ایران و جهان را منتشر می‌کرد.

«سخن» با رویکردی متعادل، حلقه ارتباطی میان ادبیات ایران و جهان بود؛ جریانی که نه گرفتار تندروی جریان‌های شیفته غرب شد و نه به واپس‌گرایی جریان‌های سنت‌گرا گرایش یافت. این مجله تلاش می‌کرد ضمن حفظ پیوند با میراث ادبی ایران، زمینه آشنایی مخاطبان با جریان‌های نوین ادبی و هنری را فراهم کند.

صاحب‌امتیاز مجله در آغاز فعالیت، دکتر ذبیح‌الله صفا و سردبیر آن پرویز ناتل خانلری بود، اما پس از مدتی خانلری هر دو مسئولیت مدیریت و سردبیری را بر عهده گرفت. «سخن» در آغاز، تریبون رسمی جامعه لیسانسه‌های دانشسرای عالی بود و دوره نخست آن با همکاری جوانان نواندیش و خوش‌ذوق آن زمان، از جمله صادق هدایت و بزرگ علوی، منتشر شد.

این مجله به صورت ماهانه انتشار می‌یافت، اما در دوره‌هایی با وقفه‌هایی همراه شد. پس از سه دوره انتشار، به دلیل سفر تحقیقاتی خانلری به فرانسه در اسفندماه ۱۳۲۶، انتشار آن متوقف شد و فعالیت خود را از آذرماه ۱۳۳۱ از سر گرفت. انتشار «سخن» در آغاز هر ماه تا سال ۱۳۵۷ ادامه یافت.

در دوره‌های مختلف انتشار، افرادی چون احمد بیرشک، احسان یارشاطر، ناصر پاکدامن، علیرضا حیدری، قاسم صنعوی، تورج فرازمند، حسن هنرمندی، ابوالحسن نجفی، محمود کیانوش، رضا سیدحسینی، ایرج افشار و دیگران در سردبیری و انتشار این مجله همکاری داشتند.

«سخن» دریچه‌ای تازه به روی جوانان گشود تا با دستاوردهای ادبی و هنری مدرن آشنا شوند و در پیشرفت ادبیات مدرن ایران نقشی سازنده ایفا کرد. حاصل فعالیت‌های مداوم این نشریه، انتشار ۲۷ دوره در بیش از ۳۰ هزار صفحه بود؛ مجموعه‌ای که در تاریخ فرهنگ ایران به عنوان منبعی معتبر برای پژوهشگران شناخته می‌شود.

مطالب منتشرشده در «سخن» حوزه‌های گسترده‌ای از جمله داستان‌های نویسندگان معاصر، سروده‌های شاعران، مقالات فلسفی و اجتماعی، معرفی نقاشی مدرن، نقد و معرفی کتاب، و اخبار فرهنگی داخلی و خارجی را دربر می‌گرفت. این نشریه در حکم مکتبی برای نواندیشی و نوآوری در حوزه ادبیات، هنر، موسیقی و مباحث فرهنگی و اجتماعی بود.

در کنار مقالات ادبی، فلسفی، اجتماعی و تاریخی، مقالات انتقادی درباره هنرهای تجسمی نیز در این مجله منتشر می‌شد. بخش «پشت شیشه کتابفروشی» نیز از دیگر بخش‌های «سخن» بود که در صفحات پایانی مجله به معرفی کتاب‌هایی اختصاص داشت که برای دفتر مجله ارسال می‌شدند.

ایرج افشار، زبان‌شناس، نویسنده و تاریخ‌نگار ایرانی، علت اعتبار و شهرت مجله «سخن» را در دو عامل می‌دانست: نخست، انتشار شعر، داستان و ادبیات نمایشی نو اروپایی و ملل دیگر که پیش از آن در مجلات فارسی کمتر دیده می‌شد و دوم، معرفی آثار نویسندگان و شاعران تازه‌نفس ایرانی که آثارشان پیش از آن کمتر در نشریات فارسی منتشر شده بود.

بخشی از صفحات مجله «سخن» به منظور آشنایی بیشتر پژوهشگران و علاقه‌مندان، در قالب فایل پی‌دی‌اف  به همراه این خبر منتشر شده و در دسترس مخاطبان قرار گرفته است. مجله «سخن» با شماره کتاب‌شناسی ملی «۱۰۱۲۷۹۸» در مخازن کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود و پژوهشگران و علاقه‌مندان می‌توانند از طریق سامانه «رسا»ی کتابخانه ملی ایران یا سامانه «اوپک» سازمان به اطلاعات کتاب‌شناختی این اثر دسترسی پیدا کنند.