موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، هم زمان با سالگرد واقعه تاریخی قیام سی تیر، اقدام به برگزاری نمایشگاهی مجازی از اسناد مربوط به این واقعه كرد.

ماجرای قیام سی تیر به طور خلاصه اینچنین بود كه پس از اثبات حقانیت ایران در دادگاه لاهه در خصوص ملی شدن صنعت نفت- دكترمصدق، خواستار افزایش اختیارات خود و عهده‌دار شدن وزارت جنگ شد.

به دنبال مخالفت شاه با این خواسته، مصدق استعفا داد و شاه، بی‌درنگ فرمان نخست‌ وزیری قوام ‌السلطنه را صادر كرد.

قوام پس از در دست گرفتن قدرت، با اعلامیه شدیداللحنی، آزادی‌های سیاسی را محدود كرد و با ارعاب و تهدید مردم، ‌مراكز حساس شهر را به اشغال نیروهای نظامی درآورد. آیت‌ا... كاشانی، به مخالفت شدید با قوام برخاست و با صدور اعلامیه‌ای، مردم را به مبارزه تشویق كرد.

در روز 29م تیرماه، آیت‌ا... كاشانی در مصاحبه با خبرنگاران داخلی و خارجی، اعلام كرد كه «‌اگر قوام نرود، اعلام جهاد می‌كنم و خودم كفن پوشیده با ملت در پیكار شركت می‌نمایم.»

پس از این موضع‌گیری قاطع، در سی‌ام تیر ماه، بازار تعطیل شد و مردم به خیابان‌ها ریختند و خواستار سرنگونی قوام شدند. به دستور قوام مردم به گلوله بسته شدند و عده‌ای به شهادت رسیدند.

 

اقدامات شاه و قوام برای سركوبی قیام مردمی ناموفق ماند و سرانجام شاه مجبور شد، در مقابل قیام مردم و موضع‌گیری بی سابقه آیت‌ا... كاشانی، عقب نشینی كند و مصدق، بار دیگر در حالیكه وزارت جنگ را نیز به دست آورده بود، به سر كار برگشت.

در این نمایشگاه، 21 برگ سند به نمایش درآمده است كه فهرست آنها عبارت است از:

§        گزارش تلگرافی استان‌ها و شهرستان‌ها در مورد تحصن اهالی در تلگرافخانه، به دنبال استعفای دكتر مصدق و رای تمایل مجلس به نخست وزیری قوام؛ ایراد نطق‌هائی به پشتیبانی از دكتر مصدق؛ تعطیل كردن دكاكین و بازارها؛

§        گزارش خبرگزاری لندن، با مضمون پایان یافتن دولت مصدق، پس از ملی شدن نفت به دلیل عدم اعطای پست وزارت جنگ از طرف شاه به نامبرده؛ تحصن نمایندگان وابسته به جبهه ملی تا روشن شدن وضعیت دكتر مصدق؛ معرفی قوام السلطنه و منصورالملك به عنوان نامزدهای ریاست هیئت دولت؛ درج متن استعفانامه دكتر مصدق در حضور شاه؛

§        خلاصه اخبار مهم رادیو لندن به زبان فارسی، در مورد استعفای دكتر مصدق، به دلیل عدم موافقت شاه با اعطای پست وزارت جنگ؛ اخطار فرماندار نظامی تهران خطاب به افرادی كه در صدد اختلال هستند؛ پخش بیانیه قوام نخست‌وزیر جدید در حضور شاه ضمن اشاره به مسئله ملی شدن نفت و تشریح سیاست خارجی و داخلی و ایجاد روابط حسنه ایران و انگلستان؛

§        اعلامیه آیت‌الله حاج‌سیدابوالقاسم كاشانی، در حمایت و پشتیبانی از دكترمصدق و مخالفت با دولت قوام؛

§        گزارش خبرگزاری لندن، دائر بر اعطای مجدد لقب حضرت اشرف به قوام‌السلطنه از سوی شاه، هنگام صدور فرمان نخست‌وزیری وی؛ اظهارات قوام در ملاقات با خبرنگاران جراید و پاسخ به سؤالات آنان در مورد قبول پست نخست‌ وزیری و قول حل بحران نفت؛ اوضاع اقتصادی كشور و مجزا نمودن امور سیاسی و مذهبی با یكدیگر؛

§        خلاصه اخبار خارجه، در مورد اعتصاب كلیه كارگران آبادان، به دنبال تصمیم مجلس شورای ملی به انتخاب قوام به جانشینی دكتر مصدق؛

§        گزارش مأمور ویژه، در مورد ایجاد مخالفت از طرف نمایندگان جبهه ملی و طرفداران آیت‌الله‌كاشانی برای به روی كار آمدن مجدد دكتر مصدق-علی‌رغم كدورت حاصله بین نمایندگان مزبور به واسطه استعفای دكتر مصدق بدون اطلاع و مشورت با آنان-؛

§        گزارش مأمور ویژه، در مورد اظهارات ایرانپورمتصدی دبیرخانه سفارت آمریكا -دائر بر حیرت سفارت آمریكا از استعفای ناگهانی دكتر مصدق و ابراز خرسندی از انتخاب قوام؛ بروز اغتشاش و ناامنی در اوضاع مملكت ایران -در صورت مخالفت و مقاومت با دولت جدید قوام-؛ به تأخیر افتادن اعلام رأی دادگاه لاهه ،در اثر تحول داخلی؛ ابراز خوشبینی هندرسن -سفیركبیر آمریكا- در تماس با میدلتون نسبت به اوضاع ایران؛

§        گزارش مأمور ویژه، در مورد انتشار اعلامیه‌ای از طرف آیت‌الله ابوالقاسم كاشانی علیه دولت قوام؛

§        گزارش مأمور ویژه، در مورد اقدام شمس قنات‌آبادی به موظف كردن افراد عضو مجمع مسلمانان، به اكتفا در دادن شعار و اعلام تعطیل عمومی برای عدم جلوگیری مأموران، از ادامه تظاهراتشان؛

§        گزارش مأمور ویژه، در مورد اقدام شمس قنات آبادی، به مأمور نمودن عده‌ای برای نوشتن شعار ؛

§        گزارش مأمور ویژه، در مورد بروز اختلاف بین عده‌ای از نمایندگان جبهه ملی، برای روی كار آمدن دولت قوام؛

§        گزارش مأمور ویژه، در مورد ایجاد هماهنگی و همكاری زیاد، بین افراد جبهه ملی و حزب توده، در مبارزه با دربار و دولت قوام؛

§        گزارش مأمور ویژه، در مورد اقدام كمیته مركزی حزب توده، به مأمور كردن عده‌ای از افراد حزب، برای داخل شدن به گروه‌های تظاهركننده و وادار كردن آنان به اهانت كردن به مأموران انتظامی و مقامات دولتی؛

§        گزارش نگرانی استان‌ها و شهرستان‌ها، دائر بر اقدام عده‌ای از اهالی، به بستن دكان‌های خود و تعطیل شدن بازار و تحصن در تلگرافخانه به پشتیبانی و حمایت از دكتر مصدق و مخالفت با دولت جدید قوام در تاریخ 1331/4/30 ضمن درگیری آنان با قوای انتظامی؛ خاتمه تحصن اهالی در تاریخ 1331/4/31 ضمن ارسال تلگرافات تبریك به دكترمصدق و آیت‌الله‌ كاشانی به مناسبت پیروزی قیام 30 تیر؛

§        نامه عده‌ای از نمایندگان طرفدار نهضت ملی، به مجلس شورای ملی، مبنی بر درخواست نام‌گذاری یكی از خیابان‌های تهران، به نام پروفسورهانری رولن وكیل دعوای نفت در دیوان دادگستری لاهه به پاس قدردانی از نامبرده؛

علاقه‌مندان به مشاهده نمایشگاه یاد شده، می‌توانند به نشانی اینترنتی زیر مراجعه كنند:

http://iichs.org/index.asp?img_cat=73&img_type=1