در پی نخست ‏وزیر شدن اسدالله علم در تیرماه 1341 و تلاش‌های دولت و حكومت برای اجرای طرح‌های موسوم به انقلاب سفید شاه و ملت، علما و روحانیان به رهبری آیت ‏الله خمینی(ره)، مبارزه پیگیر و دامنه‏ داری با رژیم پهلوی آغاز كردند. به دنبال برگزاری رفراندوم(همه‌پرسی) و نیز جدیت حكومت در اجرائی كردن اصلاحات مورد نظر خود (از بهمن 1341)، بحران میان علما و روحانیان با دولت اسدالله علم وارد مرحله جدی‏تری شد و بر اثر حمله نیروهای نظامی و امنیتی به مدرسه فیضیه در 2م فروردین 1342، رویاروئی طرفین متخاصم، شدت و حدت بیش‌تری گرفت و به رغم سختگیری‌های نخست‏وزیر و شخص شاه، مخالفان بیش از پیش بر ضد طرح‌های اصلاحی موسوم به انقلاب سفید، متشكل شدند و با آغاز ماه محرم(خرداد 1342)، بر دامنه بحران افزوده شد.

وعاظ و اهل منبر و ... در تبعیت از نظرات رهبران روحانی در مراسم سوگواری امام‌حسین(ع)، عملكرد دولت علم را سخت به باد انتقاد و اعتراض گرفتند. در آن میان شهرهای قم و تهران، كانون اصلی كشمكش و تعارض روحانیان و طرفدارانشان با دولت و رژیم پهلوی بود. بیش‌ترین تدابیر امنیتی و نظامی هم در این دو شهر به مورد اجرا گذاشته شده بود.

شاه در 6م خردادماه 1342، طی سخنرانی خود در كرمان، با عباراتی تند و زننده، روحانیان را مورد عتاب قرار داد. امام‌خمینی(ره)، در مقام رهبر و پیشرو روحانیان مخالف رژیم كه احساس كرده بود با روند پیش آمده هیچ‏گونه راه مصالحه‏ای بین آنان و دولت وجود ندارد و برخورد طرفین را حتمی می‏دانست در 13م خرداد 1342 در پاسخ به سخنرانی زننده و توهین ‏آمیز شاه، او را مورد سرزنش قرار داد.

پس از این سخنرانی كوبنده، اسدالله علم، دستور داد مراسم مذهبی و سوگواری را در شهرهای قم و تهران مورد تهاجم قرار دهند. طی روزهای 13م و 14م خرداد 1342 تعداد زیادی از وعاظ و روحانیان را دستگیر كردند. اما تظاهرات قابل توجه مردم ادامه داشت؛ به گونه‌ای كه علم احساس كرد برای جلوگیری از گسترش تظاهرات، تنها یك راه ‏حل وجود دارد و آن هم دستگیری رهبر مخالفان است. بدین ترتیب به دستور نخست‏وزیر، در شب 15م خرداد 1342، كماندوها و دیگر نیروهای انتظامی، مناطق مختلف شهر قم را محاصره كردند و در صبحگاه همان روز حضرت آیت‏ الله خمینی(ره) را دستگیر كردند و به تهران بردند و در پادگان قصر زندانی ساختند.

خبر دستگیری امام‌خمینی(ره) در مدتی اندك در سراسر شهر قم پخش شد و به دنبال آن، گروه‌های عظیم مردم به خیابان‌ها ریختند و به دستگیری ایشان اعتراض كردند. بدین ترتیب، قیام معروف 15م خرداد 1342 در شهر قم شكل گرفت... .

موارد نگارش یافته، بخشی از مقدمه نمایشگاهی است كه به مناسبت پنجاهمین سالگرد قیام 15م خرداد، در وبگاه مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر به نمایش درآمده است. در این نمایشگاه مجازی، اسناد زیر قابل مشاهده است:

1. مكاتبات اسدالله علم با وزارت كشور و سازمان اطلاعات و امنیت كشور، در مورد اقدام‌ روحانیان در ایجاد تظاهرات در روزهای تاسوعا و عاشورا و دستگیری آیت‏ الله خمینی در قم، 4 برگ.

2 . قدردانی غلامعلی اویسی، فرمانده لشكر یكم گارد از جلال سجده‏ای، به سبب كوشش وی در جریانات مربوط به قیام 15م خرداد و محافظت از زندانیان.

6. خاطرات فریدون امیرابراهیمی از سال 1339 تا 1348، در باره مسائل مختلف و از جمله اشاره به موضوعاتی در باره قیام 15م خرداد، 8 برگ.

 

قدردانی غلامعلی اویسی فرمانده لشگر 1 گارد از جلال سجده‏ای برای تلاش وی در موضوعات مربوط به قیام 15 خرداد  و  حفاظت از زندانیان