از سیستان تا مشهد؛ واکاوی روایت رستم خارگات از ایران در دوازدهمین نشست سفرنامهخوانی
دوازدهمین نشست سفرنامهخوانی با محوریت بررسی سفرنامه «راهنمای سفر به ایران» اثر رستم خارگات، به روایت محمد پوراسکندری، پژوهشگر تاریخ و سفرنامه، در مرکز اسناد و کتابخانه ملی شرق کشور برگزار شد.
در این نشست، محمد پوراسکندری با معرفی شخصیت رستم خارگات، او را از پارسیان هند و از جمله افرادی دانست که در بستر حضور و فعالیتهای کنسولی و سیاسی بریتانیا در ایران به ثبت مشاهدات خود از مناطق مختلف کشور پرداخته است. وی تأکید کرد که برای فهم اینگونه سفرنامهها باید جایگاه سیاسی و اجتماعی نویسنده و انگیزههای او را در نظر گرفت و روایتهای ارائهشده را در بستر تاریخی زمان نگارش تحلیل کرد.
پوراسکندری با اشاره به مسیر سفر خارگات، به توصیفهای وی از شهرهای شرق ایران از جمله سیستان، زاهدان، بیرجند و مشهد پرداخت و توضیح داد که بسیاری از برداشتهای نویسنده تحت تأثیر شرایط سیاسی آن دوره و حضور گسترده نمایندگان و کنسولهای انگلیس در منطقه شکل گرفته است. وی همچنین به تغییرات جغرافیایی و اداری شرق کشور، از جمله تغییر نام «دزدآب» به «زاهدان» و تحولات مسیرهای ارتباطی در دوره پهلوی اول اشاره کرد و این تحولات را در تحلیل محتوای سفرنامه مؤثر دانست.
این پژوهشگر در ادامه، با بررسی روایت خارگات از سیستان، به توصیفهای او درباره شرایط اجتماعی، راههای ارتباطی، وضعیت بهداشت، بیماریهای رایج و برخی باورهای محلی پرداخت و یادآور شد که بخشی از این گزارشها، اگرچه حاوی اطلاعات مردمشناختی ارزشمند است، اما از نگاه یک ناظر خارجی و گاه با پیشداوریهای فرهنگی نوشته شده است.
پوراسکندری همچنین با اشاره به توصیف نویسنده از مشهد، اظهار کرد که خارگات در کنار ستایش جایگاه مذهبی این شهر، قضاوتهایی انتقادی درباره رفتارهای اجتماعی و مناسبات اقتصادی مردم ارائه کرده است؛ موضوعی که به گفته وی، بیش از آنکه بازتاب واقعیت جامعه ایرانی باشد، نشاندهنده نوع نگاه و پیشفرضهای فرهنگی نویسنده است و باید با رویکردی انتقادی مورد مطالعه قرار گیرد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، سفرنامههای خارجی را منابعی ارزشمند برای شناخت تاریخ اجتماعی ایران دانست و افزود: این آثار، در کنار ارائه اطلاعات تاریخی، بازتابدهنده نگاه، منافع و گاه اهداف سیاسی نویسندگان نیز هستند؛ از اینرو مطالعه تطبیقی آنها با دیگر اسناد تاریخی، امکان دستیابی به تصویری دقیقتر از گذشته ایران را فراهم میکند.
دوازدهمین نشست سفرنامهخوانی چهارشنبه ۱۰ تیرماه ۱۴۰۵ در محل سالن جلسات مرکز اسناد و کتابخانه ملی شرق کشور، واقع در ابتدای بلوار لادن مشهد، با حضور علاقهمندان حوزه تاریخ، ایرانشناسی و سفرنامهپژوهی برگزار شد.
