درباره شاپا/ تعریف isssn

شناسايي و مديريت پيايندها كاري است پيچيده و دشوار. تعداد بي‎شمار پيايندها در سطح جهان و تغييرات احتمالي عنوان، ترتيب انتشار، اندازه (قطع)، زبان و تشابه عنوان‎هاي هر يك از آنها بر پيچيدگي اين امر مي‎افزايد. رشد سريع تعداد پيايندهاي منتشر شده در دهه 60 ميلادي لزوم برقراري يك نظام شناسايي منحصر به فرد بين‎المللي را آشكار نمود. عامل ديگري كه در ايجاد نظام ياد شده نقش مؤثري داشت رشد و توسعه نظام هاي ذخيره و بازيابي خودكار اطلاعات بود كه جايگزين روشهاي سنتي ذخيره و بازيابي اطلاعات در كتابخانه ها مي‎گشت. اين نظامهاي خودكار براي استفاده از شناسگرهاي رقمي به عنوان وسيله هاي جستجوي سريع و مؤثر بسيار مناسب بودند. بدين ترتيب شماره استاندارد بين‎المللي پيايندها (ISSN) براي رفع اين نيازها پايه گذاري شد.
تخصيص شاپا به پيايندها از دهه 1970 ميلادي در جهان و از سال 1381 هجري شمسي در ايران به عنوان وسيله‌اي براي شناسايي پيايندها آغاز شد.

تعریف پیایند

 پيايند يا نشريه ادواري، نشريه‎اي چاپي يا غير چاپي است كه مداوماً در قسمت‌هاي مجزايي كه هريك داراي تاريخ و شماره خاص خود است، به مدت نامحدود منتشر مي‎شود. پيايند شامل مجله، روزنامه، سالنامه (مثل گزارش‌ها، راهنماها، سالنماها)، خلاصه مذاكرات سازمان‌ها، صورت‎جلسات همايش‌هاي ادامه‎دار، گزارش‌هاي انجمن‎هاي علمي، و فروست‌هاي تك نگاشتي است. اين تعريف شامل آثاري كه در قسمت‌هاي جداگانه منتشر مي‎شود ولي پايان انتشار آن از قبل مشخص شده است (مثل كتاب‌هاي چند جلدي)، نمي‎شود.

کاربران شاپا

كتابخانه‌ها، كارگزاران، مراكز اطلاعات علمي، مراكز چكيده نويسي و نمايه سازي، مراكز توزيع و پخش، ناشران، و فروشگاه‌ها همگي از مراكزي هستند كه به نوعي با شاپا ارتباط دارند و از مزاياي آن بهره مند مي شوند.

متقاضیان صدور شاپا

صاحب امتياز يا هريك از مديران مسؤول يا داخلي پيايندها، كتابخانه‌ها، مراكز چكيده‌نويسي، مراكز نمايه‌سازي، مراكز اطلاعاتي علمي، مركز بين‌المللي ISSN، شبكه بين‌المللي ISSN، و حتي مركز ملي شاپا مي توانند متقاضي صدور شاپا براي پيايندهاي مورد نظر خود باشند.

 

تعریف isssn

ISSN (International Standard Serial Number) شماره منحصر به فردي است كه بر اساس استاندارد بين‎المللي ISO 3297 تهيه شده و براي متمايز نمودن نشريات ادواري در سراسر جهان صرف نظر از محل نشر، زبان يا رسانه (محمل يا فرمت) آنها به كار مي‎رود. اين شماره از هشت رقم تشكيل شده است كه به دو گروه چهار رقمي تقسيم و با خط اتصال به يكديگر متصل مي‎شوند. رقم هشتم رقم كنترل ناميده مي شود. با محاسبه اين رقم مي توان از صحت ثبت شماره ISSN اطمينان حاصل و از خطاهاي احتمالي جلوگيري نمود. اين محاسبه مي تواند به صورت خودكار توسط رايانه انجام گيرد.
نحوه محاسبه رقم كنترل به ترتيب زير است:
1. هفت رقم اول شماره ISSN (به عنوان مثال: 0317-847) به ترتيب نوشته مي‎شود.
7 4 8 7 1 3 0
2. عدد مكاني هر رقم زير آن نوشته مي‎شود.
2 3 4 5 6 7 8
3. هر رقم در عدد مكاني خود ضرب مي‎شود.
14 12 32 35 6 21 0
4. حاصل ضرب هاي به دست آمده با يكديگر جمع مي‎شود.
120 = 14 + 12 + 32 + 35 + 6 + 21+ 0
5. حاصل جمع بر عدد ثابت 11 تقسيم مي‎شود.
10 :باقيمانده، 10 = 11 ÷ 120
6. باقيمانده از عدد ثابت 11 كسر شده و بدين ترتيب رقم كنترل بدست مي‎آيد..
1 = 10 – 11
7. رقم كنترل در مكانِ يكانِ عدد پايه قرار مي‎‎گيرد.
8471-0317
نكته: اگر باقيمانده 10 باشد، از حرف X بزرگ به نشانه عدد 10 رومي به عنوان رقم كنترل استفاده مي‎شود. اگر باقيمانده صفر باشد، رقم كنترل صفر خواهد بود.

 

انواع پيايندها

انواع پيايندهاي مشمول دريافت شاپا

پيايندها يا نشريات ادواري مشمول دريافت شاپا عبارتند از:
مجله، روزنامه، سالنامه (مثل گزارش‌ها، راهنماها، سالنماها)، خلاصه مذاكرات سازمان‌ها، صورت‎جلسات همايش‌هاي ادامه‎دار، گزارش‌هاي انجمن‎هاي علمي، و فروست‌هاي تك نگاشتي.


گستره شمول شاپا به پيايندهاي چاپي محدود نيست، بلكه پيايندهايي كه به صورت بريل يا با ساير رسانه ها از جمله شبكه پيوسته (Online)، لوح فشرده (CD-DVD)، ميكروفيلم، پست الكترونيك و ... منتشر مي‎گردند، نيز مشمول آن مي‎‎شوند.

شاپا و پيايندهاي الكترونيك

تخصيص شاپا به پيايندها از دهه 1970 ميلادي در جهان و از سال 1381 هجري شمسي در ايران به عنوان وسيله‌اي براي شناسايي پيايندها آغاز شد. در ابتدا تنها به پيايندهاي چاپي و سپس علاوه بر آن به پيايندهاي بريل و الكترونيك در قالب لوح فشرده يا حتي نوارهاي مغناطيسي شاپا تخصيص داده ميشد. اما گسترش اينترنت و فناوري‌هاي ديجيتال و ظهور انواع جديد پيايندهاي الكترونيك، عرصه شمول شاپا را از پيايندهاي مذكور به تمامي منابع با انتشار مستمر (Continuing resources) گسترش داد.

 بنابراين، از دهه 1990 ميلادي، ISSN به انواع پيايندهاي الكترونيك (مثل مجله‌هايي كه به صورت برخط، با CD يا DVD منتشر مي‌شوند) و «منابع يكپارچه جاري» (Ongoing integrating resources)، يعني منابع با انتشار مستمر كه به طور پيوسته، لاينقطع و به مدت نامحدود روزآمد مي‌شوند و محتواي آنها به صورت يكپارچه باقي مي‌ماند، مثل وب‌گاه‌ها (وبسايتها)، ويكي‌ها، و دادگان‌ها (پايگاه‌هاي اطلاعات)، اختصاص داده ميشود.

 ثبت URL هر پيايند برخط در پيشينه كتابشناختي آن در بانك اطلاعاتي بينالمللي ISSN ، روش مؤثري براي دسترسي به آن است. علاوه بر آن، كاربران با استفاده از پيوندهاي كتابشناختي‌اي چون «عنوان پيايند با فرمت ديگر» مي‌توانند از وجود پيايند مورد نظر خود با فرمت‌هاي انتشار ديگر (مثلاً فرمت چاپي) آگاه شوند.

 تا ژانويه سال 2011، بيش از 100 هزار پيايند الكترونيك، شامل 88 هزار برخط، در سراسر جهان شماره شاپا دريافت كرده‌اند.

معيارهاي پيايندهاي الكترونيك براي دريافت شاپا

  •   محتواي آن بيشتر متني باشد و بر مبناي اصول روزنامه‌نگاري تنظيم شده باشد،
  •   هيأت تحريريه‌اي متشكل از بيش از يك نفر داشته باشد،
  •   عنوان ثابتي داشته باشد (عنوان با هر بار روزآمد شدن منبع، تغيير نكند) و اين عنوان به راحتي قابل مشاهده باشد،
  •   در پيايندهاي برخط: URL مستقل و معتبر داشته باشد (يعني يك URL كه به خود منبع اختصاص داشته باشد)،
  •   موضوع محتواي آن مشخص باشد يا مخاطبان آن از گروه موضوعي مشخصي باشند (مثل: شاعران).

 

موارد عدم تخصيص شاپا به منابع الكترونيك

  •   وب‌گاه‌ها و صفحه‌هاي شخصي وب، روزنوشت‌هاي برخط،
  •   وبلاگ‌ها (شخصي يا گروهي)،
  •  منابعي كه به محصول خاص، به شركت، موسسه يا سازماني اختصاص داشته باشد. (وب‌گاه‌هاي تبليغي، تجاري، معرفي محصولات و كالاها، وب‌گاه‌هاي شركت‌ها، مؤسسات و سازمان‌ها)،
  •   منابع ميرا (منابعي كه ميرايي سريع آنها واضح و مشخص است).

امتیازهای شاپا

شاپا امتيازهاي متعددي براي كاربران خود دارد. مهم ترين آنها عبارتند از:

  • شاپا رايگان است و دريافت آن هيچ هزينه‌اي براي ناشران ندارد!
  • هويت بخشي جهاني به مقالات علمي توليد شده در ايران را تسهيل مي كند،
  • روش قابل اطميناني است براي حفظ سابقه علمي و انتشاراتي يك پيايند از طريق ايجاد پيوند ميان عنوان قبلي و جديد آن،
  • استفاده از شاپا به عنوان يك روش سريع، قابل اطمينان، اقتصادي و منحصر به فرد در شناسايي پيايندها در كتابخانه‌ها و توسط پژوهشگران، ناشران، مراكز پخش و فروشندگان، تأثير به سزايي در تسريع و بهبود نظام شناسايي و تبادل و خريد و فروش پيايندها صرف نظر از زبان آنها دارد.
  • از بروز اشتباه در شناسايي پيايندهاي هم نام منتشر شده در محل‌هاي مختلف پيشگيري مي كند،
  • در كتابخانه ها از شاپا در بخش امانت و براي شناسايي عنوان پيايندها، سفارش، پرداخت، تهيه صورت حساب، پيگيري نسخه هاي دريافت نشده، اعلام وصول و تهيه صورت موجودي به كار مي‎رود.
  • شاپا در بهبود و تسريع نظام امانت بين كتابخانه ها نقش تعيين كننده‎اي دارد.
  • شاپا به عنوان ابزار جستجو در پايگاه‎هاي اطلاعاتي و سرويس‎هاي چكيده‎نويسي و نمايه‎سازي جهت شناسايي پيايندها و مقالات به كار مي‎رود.
  • شاپا براي شناسايي فرمت‌هاي مختلف (چاپي، الكترونيك، بريل، ...) و اشكال گوناگون عنوان و عنوان قبلي هر پيايند به كار مي‎آيد.
  • شاپا به عنوان كد شناسايي رقمي استاندارد براي استفاده در رايانه به منظور رفع نياز به ارتقاء و به‎روز‎رساني فايل‌ها و پيوندها (link)، بازيابي و انتقال داده‎ها بسيار مناسب است.
  • شاپا شناسايي كتابشناختي مقالات منتشر شده در منابع الكترونيك پيوسته، از جمله نشريات اينترنتي را ساده‎تر مي‎سازد.
  • شاپا قابل تبديل به رمزينه (باركد) است. بنابراين به راحتي و با كارآيي زياد مي‎تواند با استفاده از باركدخوان سرعت انجام عمليات شناسايي، سفارش، و خريد و فروش را افزايش دهد.

 

  دريافت شاپا به سادگي و طي 10 روز كاري امكان‌پذير است!

  مركز ملي شاپا در دسترس و پاسخگو است. شما مي‌توانيد به هر طريق دلخواه (تلفن، فكس، ايميل، يا حضوري) سؤالات خود را مطرح كنيد و پاسخ بگيريد!

درخواست شاپا

مركز ملي شاپا در تماس مستقيم با مركز بين‎المللي ISSN در پاريس است و طي موافقت‌نامه‎اي متعهد شده است ضمن تخصيص شماره شاپا به پيايندهاي متقاضي، فهرست كامل و مستندي از مختصات كتابشناختي آنها را تهيه كند و در فواصل زماني معين به پايگاه اطلاعاتي بين‎المللي پيايندها ارسال نمايد. لذا شايسته است ناشران مجله‎ها، روزنامه‎ها و ساير پيايندها براي تبليغ بين‎المللي نشريه خود و ثبت و ضبط آنها در يك پايگاه اطلاعاتي بين‎المللي نسبت به اخذ شماره شاپا از كتابخانه ملي ايران اقدام نمايند.

ارائه درخواست شاپا از يكي از راه هاي زير امكان پذير است:

1.اگر نشريه شما چاپي است و تاكنون يك يا بيش از يك شماره آن منتشر شده است:
لطفا اين فرم درخواست شاپا را دريافت و پركنيد و پس از چاپ آن، همراه با مدارك لازم مندرج در فرم و يك نسخه از آخرين شماره نشريه به نشاني مركز ملي شاپا ارسال كنيد. در اين صورت يك شاپاي قطعي به نشريه شما تعلق خواهد گرفت.
مدارك لازم:

  •  فرم تكميل شده درخواست شاپا ،
  •  يك نسخه از آخرين شماره نشريه،
  •  كپي شناسنامه صاحب امتياز (اگر صاحب امتياز شخص حقيقي است).

فراموش نكنيد:
- ارسال اصل مجله الزامي است.

2-اگر نشريه شما چاپي است ولي تاكنون منتشر نشده است:
اين فرم را پر و مدارك لازم را ضميمه آن كنيد. در اين صورت يك  شاپاي موقت به نشريه شما تعلق خواهد گرفت. اين شاپا پس از دريافت نشريه چاپ و منتشر شده، قطعي خواهد شد.
مدارك لازم:

  •  طرح روي جلد آماده چاپ،
  •  صفحه شناسنامه نشريه (صفحه حقوقي) آماده چاپ،
  •  كپي مجوز نشر.

فراموش نكنيد:
 پيش از اقدام به ارسال درخواست شاپا، لازم است ابتدا عضو شويد. (عضويت اشخاص حقيقي، عضويت اشخاص حقوقي)
 
3-اگر نشريه شما الكترونيكي پيوسته (Online) است:
كافي است اين فرم را پر كنيد.
فراموش نكنيد:

  •  به نشريات الكترونيك در مرحله پيش از انتشار، شاپا تخصيص داده نمي شود.
  • پيش از اقدام به ارسال درخواست شاپا، لازم است ابتدا عضو شويد. (عضويت اشخاص حقيقي، عضويت اشخاص حقوقي)

4-براي اطلاع از نحوه درخواست شاپا براي ساير انواع پيايندها، لطفا با مركز ملي شاپا تماس بگيريد.

 

درخواست عضویت در شاپا

 برای این درخواست عضویت فراموش نكنيد:

 1.نامه ابلاغ شماره شاپا به نشاني پست الكترونيك (ايميل) كه در فرم درج مي كنيد ارسال خواهد شد، بنابراين ارائه پست الكترونيك معتبر و فعال در فرم درخواست عضويت الزامي است.

2. اين عضويت فقط براي ارائه درخواست صدور شاپا معتبر است. براي بهره مندي از ساير خدمات سازمان اسناد و كتابخانه ملي، لازم است مجددا در بخش هاي مربوط عضو شويد.

شرايط تغيير شاپا

 شاپا ارتباط مستقيم و ناگسستني با عنوان پيايند دارد، از اين روي لازم است ناشران هرگونه تغيير جزئي يا كلي در عنوان پيايند را به اطلاع مركز ملي شاپا برسانند تا نسبت به تخصيص شاپاي جديد به عنوان ِ تغيير يافته و اصلاح اطلاعات مربوط به عنوان قبلي در پايگاه اطلاعاتي بين‎المللي ISSN اقدام شود.
به طور كلي در موارد زير بايد شاپاي جديد تقاضا شود:

 1. وقتي پيايند علاوه بر فرم چاپي در قالب رسانه‎اي ديگر خواه با همان عنوان يا با عنواني ديگر منتشر شود، براي رسانه جديد بايد شاپاي جديد تقاضا شود:         
مثال:      سمرقند (چاپي):                           ISSN 1735-0018                       
            سمرقند (الكترونيك پيوسته):             ISSN 1735-0075

 

2. اگر پيايندي به دو زبان به صورت جداگانه انتشار يابد، براي هر يك بايد شاپاي جداگانه درخواست گردد:      
مثال:      روند اقتصادي:                               ISSN 1735-0042                       
            Economic trends:                         ISSN 1735-0050

 

3. اگر پيايندي با عنوان يكسان در دو منطقه جغرافيايي منتشر شود، براي هر كدام يك شماره شاپاي جداگانه دريافت مي‎شود.   
مثال:      همشهري (گيلان):                             ISSN 1735-6113                       
            همشهري (زنجان):                             ISSN 1735-6199

 

4. اگر پيايندي در ويراست‌هاي مختلف منتشر شود، مثلاً در ويراست بين‎المللي و ويراست داخلي، براي هركدام بايد شاپاي جداگانه درخواست شود.

 

5. درهمكردها: درهمكرد يك پيايند اگر با همان عنوان پيايند اصلي منتشر شود، شاپاي جديد لازم ندارد. تهيه نمايه و تجديد نظر در تنظيم مقالات، تغيير اساسي به حساب نمي‎آيد و شماره جديد لازم ندارد. اما اگر عنوان عوض شود، مثلاً كلمه «سالانه» يا «درهمكرد» به عنوان اضافه شود، آنوقت تغيير محسوب مي‌شود و بايد شاپاي جديد بگيرد.

 

6. تجديد چاپ: اگر نشريه‎اي به هر دليل عيناً تجديد چاپ شود شماره شاپاي جديد لازم ندارد.

 

7. اگر نشريه‎اي به دو قسمت مجزا تقسيم شود بايد براي هر دو شاپاي جديد تقاضا شود، مگر اين كه عنوان يكي از نشريه‎ها همان عنوان قبلي باقي بماند كه در اين صورت فقط بايد براي قسمت دوم تقاضاي شاپا شود.

 

8. اگر يك يا چند پيايند در هم ادغام شوند و تشكيل يك پيايند بدهند، بايد براي آن شاپاي جديد تقاضا شود، مگر اين كه نام يكي از پيايندهاي ادغام شده عيناً به كل تعلق گرفته باشد كه در اين صورت شاپاي آن عنوان عيناً به كل تخصيص مي‎يابد.

 

9. اگر پيايندي داراي پيوست، ضميمه، متعلقات يا نشريات وابسته است كه به طور مداوم انتشار مي‎يابند، هر كدام از آنها بايد داراي شاپاي جداگانه باشند.

 

شيوه درج شاپا در پيايندها

ناشران موظفند شاپا را در محلي كه به راحتي قابل رؤيت باشد، درج كنند. اين محل در انواع پيايندها از پيش تعيين شده است. شاپا بايد دقيقاْ به شكل: ISSN 0000-0000 درج شود (اين شماره فقط براي مثال آورده شده است و قابل استفاده نيست.
براي اطلاع از شماره شاپاي نشريه خود لازم است مراحل ارائه درخواست را طي كنيد.

  •  در پيايندهاي چاپي

سازمان بين‎المللي استاندارد (ISO) توصيه مي‎كند كه شماره شاپا هميشه همراه با چهار حرف ISSN روي همه شماره‎هاي نشريه چاپ شود. مناسب‎ترين محل براي درج اين شماره در نشريات فارسي «بالاي سمت چپ جلد»، و در نشريات لاتين «بالاي سمت راست جلد» نشريه است.

  •  در پيايندهاي الكترونيك

 در منابع الكترونيك پيوسته، شاپا بايد در اولين صفحه نمايش، نزديك عنوان و در راهنماي اصلي (Main menu) ظاهر شود.

در لوح فشرده درج اين شماره بر روي خود لوح و قاب آن ضروري است.

  •  در انواع پيايندهاي غيرچاپي

 اين شماره بايد روي انواع پيايندهاي غيرچاپي مثل نوار، كاست و غيره، روي تمامي محل‌هايي كه به آساني قابل رؤيت باشد، چاپ شود. مثلاً روي جعبه، قاب، برچسب داخل و غيره.

در ميكروفيش‎هاي پيايندي، شاپا بايد در باريكه بالاي فيش كه بخش معرفي ميكروفيش روي آن قرار دارد، و نيز روي برچسب‌ها (اگر داشته باشد) درج شود.

امکان دسترسی رایگان

امکان دسترسی رایگان ناشران و مولفان به پورتال ISSN

در پی اعلام مرکز بین المللی ISSN مبنی بر ایجاد پورتال جدید، امکان دسترسی ناشران و مولفان به اطلاعات مختصر نشریات از طریق جستجوی عنوان و شماره ISSN  فراهم شده است.

کاربران  با مراجعه به آدرس https://issn.org/resource/issn/2423-7604  می توانند به این اطلاعات دسترسی داشته باشند.

 

تماس با واحد شاپا

 تلفن
021-81623053


پست الكترونيكي واحد شاپا issn@nlai.ir