1-گزارش شکارهای ناصرالدین شاه قاجار

( محرم 1279ـ ذیحجه 1281)

تصحیح و پژوهش: فاطمه قاضی ها

1390 خورشیدی

سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران

گالینگور. 465 ص، مقدمه، تاریخچه، تصاویر اسناد، منابع و مآخذ، نمایه‌ ها، تصاویر

 کتاب حاضر حاوی خاطراتِ شکار شخصی است، که مدت پنجاه سال بر مقدرات این مُلک و ملت حاکم بوده و آنچه بیش از هر چیز از خود برجای گذاشته دستخط‌ها و خاطراتی است که نقل کرده است، تا تاریخ بهتر بتواند در مورد او قضاوت کند. مطالب کتاب به ترتیب عبارتند از: فهرست مطالب، مقدمه استاد انوار، مقدمه مؤلف، و چهار فصل که اولین فصل آن به تاریخچه شکارهای شاهانه در ایران اختصاص یافته و 57 صفحه کتاب را دربر می‌گیرد (صص30-87). سپس متن اصلی کتاب، شامل فصل‌ های، دوم، سوم، و چهارم حاوی متن تصحیح شده دستخط شخص ناصرالدین شاه است، که در پایان هر فصل 8 برگ از نمونه دستخط ناصرالدین شاه مربوط به همان فصل کلیشه شده است. 

بعداز متن اصلی و تصویر نمونه اسناد، منابع و مآخذ مورد استفاده در کتاب (صفحات 367 الی 376) حاوی ارجاعات تاریخچه و همچنین پانویس‌ هایی که جهت روشن شدن مطالب و دستنویس‌ های ناصرالدین شاه در ذیل مطالب مربوط اضافه شده، اعم از سند، کتاب، مقاله، و منابع الکترونیکی، سپس «از صفحه 378 الی 382» برخی از «اصطلاحات شکار» به اضافه معانی آنها درج شده است.

بخش بعدی کتا ب نمایه‌هاست، نمایه‌های مطالب کتاب در46 صفحه تنظیم شده، که عبارتست از: نمایه اشخاص، نمایه اماکن، نمایه جانوران، نمایه مشاغل درباری، نمایه بازی‌ها، و نهایتاً مواردی که ذیل هیچ یک از عناوینِ نمایه‌های مزبورقرار نمی‌گرفت ، تحت "نمایه متفرقه " تنظیم گردید. (صص383 الی 429 ).

آخرین بخش کتاب تصاویراست که حاوی 54 قطعه تصویر از ناصرالدین شاه و اطرافیانش  در سال‌ های مختلف می‌باشد که اکثریت آنها مربوط به شکاراست و از آلبوم خانه کاخ گلستان به دست آمده است.

   درمور د تاریخچه شکارهای شاهانه مؤلف حتی‌ المقدور تلاش کرده به طور اجمالی به شرح  روش شکار فرمانروایان ایران از زمان ورود آریایی‌ها به ایران تازمان ناصرالدین شاه بپردازد و به فراخور داستان‌ها و یا افسانه‌هایی که درین ارتباط به صورت نظم ویا نثرنقل شده ارائه داده است.

 متن اصلی کتاب حاوی  قدیمی‌ترین خاطراتی است که از ناصرالدین شاه منتشر شده، چنانچه از تاریخ 14 محرم1279 (سی و دو سالگی ناصرالدین شاه)، شروع  می‌شود و با عزیمت از سلطنت‌آباد به عزم ییلاق شهرستانک از راه کوه البرز آغاز می‌گردد وبه قول خودش به تفصیل شکارهایی که شده و سایر مواردی که پیش آمده می‌پردازد. و متن تصحیح شده در  تاریخ27 ذیحجه 1281 قمری با مراجعت ناصرالدین شاه به سلطنت آبادبه پایان می‌رسد.

جاهای  اصلی که در آنجا ها  به شرح ماجراهای شکار و تفریح پرداخته عبارتند از:

شهرستانک، دونا، کجور و کنار دریا، بلده، کن، جاجرود، دوشان تپه، مسیله  گلندوک (یا به قول خودش گلهند ونک )، شکر آب، کلاردشت و بعضاً تهران یا به قول خودش دارالخلافه که آمد و شد ناصرالدین شاه طی سه سالی که مربوط به این کتاب است در مناطق فوق تکرار می‌شود. ضمن مطالعه وبررسی، متن اصلی کتاب ( فصل‌های 2 و3 و 4) آنچه بیشتر از هر چیز جلب توجه می‌کند این نکته است که  ناصرالدین شاه در ارتباط با جغرافیای تاریخی و زیست محیطی اطلاعات بسیار ارزنده‌ای بدست می‌ دهد، از هر جا که گذر کرده، از دشت و باغ، دره و کوه و آبادی، امامزاده و روستاهای کوچک و غیره همه را به بهترین وجهی توصیف کرده و افرادی را که دیده و یا ملاقات کرده، لباس و چهره و طرز سخن گفتن آنها را به خوبی وصف نموده است. همچنین، اشاره به انواع پرنده‌ های شکاری و پستاندارانی که در آن زمان در زیستگاه‌ ها به سر می‌برده‌اند و بعضاً توسط وی و همراهانش شکار  و شاید امروزه منقرض شده باشند از دیگر مطالب با ارزش در این مجموعه است. که به نحو مطلوب تصحیح و توضیحات لازم درپانویس درج شده است. بنابراین این کتاب برای محققین جغرافیا و محیط زیست نیز اثری نادر و با ارزش محسوب می‌شود. نیز بعضی مطالب راجع به هرزگی‌های آن زمان و دربار وجود دارد که خواننده گرامی طی مطالعه کتاب به آنها برخورد خواهد کرد.

 

 2- اطلس قارچ‌ شناسی (قارچ‌های آسیب‌ رسان به منابع آرشیوی و کتابخانه ای)

مولف: نگار رئیس‌ نیا

انتشارات: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران

تعداد صفحات: 182 (رنگی)

شمارگان: 1500/ بهار 1390

 

در این کتاب به طور اختصاصی به معرفی قارچ‌ های میکروسکوپی، به عنوان آلایندگان زیستی و یکی از  مهمترین عوامل آسیب‌ رسان به منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای (کتاب‌ها، اسناد کاغذی، پارشمن و...)، به انضمام بیش از 210 تصویر ماکروسکوپی و میکروسکوپی رنگی گویا پرداخته شده است. در این کتاب بالغ بر 45 جنس و گونه از  رایج‌ ترین قارچ‌های میکروسکوپی آلاینده و آسیب‌رسان منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای از نظر خصوصیات ماکروسکوپیک (ویژگی‌های مربوط به کلنی قارچ مشتمل بر شکل، رنگ، سرعت رشد، تولید رنگدانه‌ها، دمای مطلوب رشد، نوع محیط کشت و تغییرات کلنی در روند بلوغ و تکامل) و خصوصیات میکروسکوپیک (اجزای قابل مشاهده در نمای میکروسکوپیک، شکل و آرایش قرارگیری ساختارهای رویشی و زایشی قارچ) مورد بررسی و مطالعه قرار گرفته است. 

اکثریت قریب به اتفاق جنس‌ ها و گونه‌ های  قارچی معرفی‌ شده در این کتاب، با نمونه‌گیری  مستقیم از آثار و منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای کاغذی و مجلد ارجاع داده شده به اداره کل حفاظت و نگهداری سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، به منظور انجام بررسی و مطالعات در خصوص آسیب‌های بیولوژیک وارده بر این منابع یا در پایش‌های ادواری آلودگی بیولوژیک هوای مخازن و فضاهای نگهداری از این آثار به دست آمده‌اند. تعداد معدودی از قارچ‌های معرفی‌ شده، در مراکز مطالعات آرشیوی و کتابخانه‌ ای سایر کشورهای جهان مورد شناسایی قرار گرفته و به عنوان عوامل آسیب‌ رسان در مجموعه حاضر گنجانده شده‌اند هریک از جنس‌ها یا گونه‌ های معرفی‌شده در کتاب دارای بخش‌هایی با نام مأخذ نمونه‌ها و آسیب‌ های قابل مشاهده بر منابع می‌باشد که در این بخش‌ ها، به ترتیب مرجع  نمونه‌گیری و اخذ قارچ (مشتمل برای هوای مخازن نگهداری یا منابع آرشیوی تحت نمونه‌ گیری) و  نوع و رنگ لکه‌های ایجادشده در اثر رشد قارچ و سایر آسیب‌ های وارده بر منابع، آورده شده است.

 این مجموعه مشتمل بر فصلی با نام «فرهنگ واژه‌ ها» است که در آن  به ارائه تعاریف قابل فهم برای اصطلاحات نامأنوس و واژه‌های تخصصی قارچ‌شناسی مورد استفاده در قسمت‌ های مختلف کتاب پرداخته شده است. همچنین در بخش پایانی کتاب نمودار طبقه‌بندی قارچ‌ها آورده شده است. مطالعه این کتاب برای دانشجویان رشته‌های بیولوژی، میکروبیولوژی، قارچ‌ شناسی، مرمت آثار تاریخی، کتابداری، و همچنین کارشناسان حفاظت و نگهداری از منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای و آسیب‌ شناسی توصیه می‌شود.

 

3- روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه (از محرم تا شعبان 1306 هجری قمری)

تصحیح و ویرایش: دکتر عبدالحسین نوائی، دکتر الهام ملک زاده

ویراست 2: 1390 خورشیدی

سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی

گالینگور، 282ص، پیشگفتار، مقدمه، فصل اول، فصل دوم، فصل سوم، فصل چهارم، فصل پنجم، فصل ششم، فصل هفتم، فصل هشتم، اعلام اشخاص، اعلام اماکن، تصاویر

 

 

کتاب حاضر نسخه‌ای خطی از مجموعه نسخ بیوتات کاخ گلستان است که حاوی خاطرات روزانه ناصرالدین شاه از آغاز سال 1306 هجری قمری تا شعبان همان سال است. مطالب کتاب مشتمل بر مسائلی نظیر، مراسم عزاداری سالار شهیدان و برپائی تعزیه‌ ها و حضور در تکیه‌ها و روضه‌های مختلف توسط شاه است. همچنین رسیدگی به اوراق دولتی و اداری، رفتن به شکارگاه‌ های دوشان تپه و جاجرود، سان دیدن از قشون و افواج نظامی را شامل می‌شود. در سراسر کتاب، خوانندگان تنها به یک یا دو صفحه بر می‌خورند که مطالبش به صورت موجز و رمز گونه آمده است. حاکی از این نکته که ناصرالدین شاه یا نخواسته است و یا این نوشته‌ها را به اختصار ثبت نموده تا بعدها در آن تغییراتی انجام دهد ولی چنین فرصتی دست نداده است. اهم این مسائل مربوط است به موضوع کشتی‌رانی رود کارون، بانک رویتر، مسئله هشتادان و مذاکرات میرزا علی اصغر خان امین السلطان با سفیر انگلستان بر سر مسائلی که مرتبط با سفر سوم شاه به فرنگ است. به جز این موارد، در سراسر کتاب از موضوعات سیاسی و حکومتی اثری به چشم نمی‌خورد. هرچند که به سیاق نوع ایجاز و کلام شاه می توان فهمید که در گزارش کارهای روزمره خود، مسلمأ به مسائل اداری و دولتی هم رسیدگی می‌شد، اما درباره چند و چون مسائل هیچ اظهار نظری نکرده است.

نکته دیگر در نوع گزارش‌ ها و روز نوشت‌ های شاه از زندگی خصوصی‌اش است که با وجود اشارات متعدد وی به زندگی روزمره‌ اش که قاعدتأ بیشترین زمان را در حرمسرا می‌گذرانده، و اطلاعات جالبی که از فضای حاکم بر زنان و حرمسرا و نوع رفتار ایشان حتی طرز پوشش و حجاب انها را هم یاد نموده است، اما از زندگی خصوصی خود با زنانش و خلوت خود اطلاعی به دست نداده است. تنها به استناد اشارات مرموز و معماگونه‌ای که آن هم به زبان فرانسه نگاشته است، می‌توان استنباط نمود که شاه اشاره به گذراندن وقت خود با یکی از زنان محبوب حرمسرا داشته است. روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه که از نظر نحوه نگارش دارای اختصاصات قلمی شاه است، با توجه به سطح اگاهی شاه و ایام کوتاه تحصیلش در دوران ولیعهدی، دارای اغلاط املائی زیادی نیز هست که در تصحیح حاضر، ضمن اصلاحات مربوطه، سعی بر حفظ اصالت نوشتاری وی در پاورقی شده است. ضمن این که صداقت ناصرالدین شاه در بیان مطالب و القابی که به اطرافیان خود نسبت می‌داد نیز آمده است. القاب و الفاظی بعضأ رکیک که شاید نتوان برخی از آن افراد و موضوعاتی که بدان موسوم شده‌اند را شناخت و معرفی کرد. 

با این توضیحات مطالب فصول مختلف کتاب با ذکر ماه‌ های مختلف اعم از محرم، صفر، ربیع الاول، ربیع‌الثانی، جمادی الاول، جمادی الثانی، رجب و شعبان از صفحه 16 الی 249 کتاب را در بر می‌گیرد. فصل هشتم که مربوط به روزنامه خاطرات شاه در ماه شعبان است، در واقع مربوط به 2 روز ششم و هفتم فروردین سال 1306 هجری قمری مصادف با ماه شعبان است که تمامأ بر روی کارت پستالی نوشته شده است و جزء سطور کتابچه نبوده و به طور جداگانه در میان نسخه مذکور یافت شد و مورد تصحیح مصححان قرار گرفت. پس از اتمام فصول کتاب، اعلام اشخاص (صفحات 251 الی 268)  و اعلام اماکن (صفحات 269 الی 275) قرار دارد. پایان بخش کتاب روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه نیز 5 قطعه از تصاویر ناصرالدین شاه در حالات مختلف و سنین متفاوت شاه را شامل می شود. تصاویری از جوانی وی با لباس رسمی که در آتلیه گرفته شده است و یا در همان سال های میانی عمر که با لباس نظامی است، تصویر وی در سال‌ های پایانی حکومت که در حیاط کاخ گلستان گرفته است، همچنین تصویری از چهره شاه که به خط لاتین در پائین آن با عنوانshah  امضاء شده است. آخرین تصویر هم مربوط به میانسالی او با لباس مرسوم دوره قاجار است که در آستانه یکی از درهای حرمسرا انداخته شده است. کتاب حاضر از نظر بررسی ابعاد فکری ناصرالدین شاه، شناسائی طرز تعامل شاه با اطرافیان و نوع رسیدگی وی به امور جاری مملکت، همچنین شناخت دلبستگی‌ های شاه و به طور کلی در حوزه مطالعات تاریخ اجتماعی ایران می‌ تواند در زمره منابع مهم و قابل اعتنای محققان و مورخان به شمار رود.