در آخرين روز هفته ميراث فرهنگي فرصتي دست داد تا مهمان فرهيختگان دست‌اندركار سازمان ميراث فرهنگي باشم و در محل مجموعه تاريخي فرهنگي نياوران كتاب «موزه و موزه‌داري در ايران به روايت اسناد» را كه حاصل فعاليت مشترك سازمان اسناد و كتابخانه ملي و سازمان ميراث فرهنگي است رونمايي و معرفي كنيم. اين كتاب كه براساس توجه به ضرورت‌ها و ريشه‌هاي تاريخي موزه به‌عنوان يك سرمايه فرهنگي توسط خانم ندا رسولي تدوين شده، نگاهي تازه به ذهنيت موزه‌داري در ايران و مروري كارشناسانه بر كاركردهاي گوناگون موزه‌‌داري در جهان امروز دارد. موزه‌ها نشانگر هويت و در حقيقت شناسنامه هر قوم و ملتي هستند. هما‌ن‌طور كه شناسنامه يك فرد سند هويتي اوست موزه هم سند هويت بخش و غرورآفرين يك ملت است. فرهنگ و تمدن هر جامعه و ريشه‌هاي تاريخي مردمان در موزه‌ها تبلور مي‌يابد. به عبارت ديگر موزه‌ها محل اجتماع و انباشت سرمايه‌هاي عظيم فرهنگي ما هستند كه طي قرون و سال‌ها براي ما به يادگار مانده‌اند. موزه، آيينه تمام نمايي از فرهنگ، هنر، آداب و رسوم، ‌باورها و اعتقادات گذشتگان و نياكان ما است و از اين منظر موزه يكي از پل‌هاي ارتباطي بين گذشته، حال و آينده به شمار مي‌رود. همچنين موزه محل عبرت كسب معرفت و عبرت آموزي هم است. اينكه گذشتگان چه كردند و سرنوشت‌شان در تاريخ به كجا ختم شد. طبق تعريفي كه ايكوم (كميته جهاني موزه‌داري) از موزه به عمل آورده «موزه مكان گردآوري، نگهداري، مطالعه، بررسي و به نمايش گذاشتن نعمت‌هاي فرهنگي يا طبيعي براي آموزش، پژوهش و ارزش دادن به اين مجموعه‌ها و لذت بردن از آنهاست.» اين تعريف جامع و كامل براي تحقق اهداف و وظايف موردنظر آن در جوامعي مثل جامعه ما نيازمند اولويت‌سنجي و توجه ويژه به ويژگي‌ها و مختصات جامعه امروز ايراني و نيازها و آسيب‌هاي فرهنگي مبتلابه آن است. همان‌طور كه گفته شد موزه بيانگر هويت فرهنگي جوامع است و از سوي ديگر هويت فرهنگي يكي از شاخص‌هاي اصلي بررسي رفتار يك جامعه هم محسوب مي‌شود. بر همين اساس مي‌خواهم بگويم كه يكي از مشكلات و آسيب‌هاي جدي فرهنگي جامعه ايراني عدم توجه به سرمايه‌هاي فرهنگي است كه خود محصول علت ديگري است و آن مساله گسست يا گسل فرهنگي در جامعه امروز ما است. برخي جامعه‌شناسان در تعاريف و توصيف‌هايي كه از جامعه ايراني بيان كرده‌اند عبارت «جامعه كوتاه‌مدت» را به كار مي‌برند؛ به اين معنا كه در جامعه ايراني تغييرات و تحولات اغلب عمري كوتاه داشته‌اند و تداوم درازمدتي در ميان نيست. به همين علت تاريخ آن به رشته‌اي از دوره‌هاي كوتاه‌مدت به هم پيوسته تبديل شده است. در همين عمر سي و چند ساله نظام جمهوري اسلامي ما شاهد تحولات و تجربه‌هاي متنوع مديريتي بوده‌ايم كه تجارب مختلف اين دوره‌ها متاسفانه به صورت انباشت و فزاينده موفقيت دوره‌هاي ديگر مشاهده نمي‌شود. اين مساله ساده اما بسيار مهم يعني ضرورت انباشت تجارب و سرمايه‌هاي يك جامعه به ويژه در عرصه‌هاي فرهنگي موجب ظهور و بروز مشكلات عديده‌اي شده كه يكي از آنها مساله گسست فرهنگي ميان نسل امروز و ديروز است و مسلما چنانچه به فكر راهكاري براي فايق آمدن بر اين مشكل اساسي فرهنگي نباشيم معلوم نيست آيندگان و نسل‌هاي بعد چه ميزان ارتباط با نسل‌هاي قبل و ريشه‌هاي هويتي خود داشته باشند. به خصوص در عصر و زمانه كنوني كه عصر ارتباطات و جهاني شدن است. در اين ميان نقش موزه‌ها به عنوان نگاهبانان ريشه‌هاي فرهنگي يك جامعه نقشي انكارناپذير و بسيار مهم است. به ويژه وقتي باور داشته باشيم كه موزه‌ها ابزاري مهم براي تبادل فرهنگي، غني‌سازي فرهنگي و ايجاد درك متقابل، همكاري و صلح ميان مردمان هستند. پس با اين رويكرد نقش ترويجي و آموزشي موزه مهم‌تر از نقش نگهداري، حفاظت و صيانت از ميراث گذشتگان است. در واقع موزه علاوه بر نگهداري و حفاظت از داشته‌ها و سرمايه‌هاي عظيم تاريخي و فرهنگي ما نقش منتقل‌كننده اين فرهنگ را هم عهده‌دار است و يكي از نيازهاي مهم امروز ما بحث انتقال فرهنگي و ارتباط فرهنگي است. هرچند موزه‌ها از منظر ديپلماسي فرهنگي ابزاري مناسب براي انتقال و اشاعه فرهنگي هستند و در حوزه گردشگري هم ظرفيت بالايي براي اين صنعت دارند اما بايد توجه كنيم كه كاركرد موزه به همين مساله محدود نمي‌شود. به عبارت ديگر ما موزه ايجاد نمي‌كنيم تا بتوانيم گردشگر جذب كنيم يا حتي موزه نمي‌سازيم كه فقط گذشته خودمان را نشان بدهيم بلكه در وهله نخست موزه‌ها ساخته مي‌شوند تا سطح فرهنگي جامعه را نسبت به موقعيت كنوني ارتقا دهند، بنابراين وجود اين نگاه در توسعه موزه از اهميت ويژه‌اي برخوردار است. زماني كه اين نگاه در مواجهه با موزه و موزه‌داري وجود داشته باشد، آنگاه موزه مكاني مي‌شود براي توسعه‌يافتگي، ايجاد، حفاظت و معرفي هويت فرهنگي و مهم‌تر از همه انتقال آن به نسل‌هاي آينده. برقراري ارتباط فرهنگي بازديد‌كننده با شيئ به نمايش درآمده در موزه مهم‌تر از حفظ و نگهداري آن شيئ است. و بايد كوشيد تا همان ارتباط و حسي را كه بين يك اثر يا شيئي با خالق آن اثر وجود داشته به بازديدكنندگان منتقل كرد يا ارزش‌ها و فضيلت‌هايي كه ميراث گذشتگان ماست را به روش درست به نسل جديد منتقل انتقال داده. شعار جهاني امسال روز موزه‌ها «موزه‌ها براي جامعه‌اي پايدار» است. حركت به سوي جامعه باثبات يا پايدار، نيازمند به كارگيري روش‌هاي جديد فكري و عملي است. به ويژه وقتي كه بپذيريم يكي از ويژگي‌هاي جامعه ايراني عدم پايداري و كوتاه‌مدت بودن آن است. هما‌ن‌طور كه كتاب و كتابخواني از شاخص‌هاي توسعه‌يافتگي جوامع به شمار مي‌رود، موزه هم شاخص توسعه‌يافتگي محسوب مي‌شود. به اين معنا كه كشوري كه داراي ١٠٠ موزه است با كشوري كه ١٠٠٠ موزه دارد مسلما به لحاظ سرانه مصرف فرهنگي متفاوتند. بنابراين هر چقدر فاصله بين موزه‌ها و مردم يك جامعه بيشتر باشد، به همان اندازه ميزان توسعه‌يافتگي يا توسعه‌نايافتگي جامعه نمايان مي‌شود. به همين علت بايد تلاش كرد تا موزه‌ها به شكل كاربردي‌تر و مفيدتري در اين راستا به كار گرفته شوند. نكته‌اي كه در اينجا قابل تامل است اينكه ساختمان موزه ملي ايران و كتابخانه ملي ايران چندين دهه قبل در كنار هم و با يك سبك معماري بنا نهاده شدند. به نظر من اين همنشيني حاوي پيام روشني است به اين معنا كه هر دو مكان داراي ساحت فرهنگي واحدي هستند. كتابخانه محل دانش افزايي و موزه مكان هويت افزايي و عبرت‌آموزي است و اين دو در كنار هم موجب فضيلت‌افزايي مردمان مي‌شوند. بنابر اين براي ارتقاي سطح فرهنگي جامعه هم بايد ميزان مطالعه كتاب بالا رود و هم بازديد از موزه‌ها و ميراث فرهنگي بيشتر شود. در اين ميان نقش نهادهاي مدني و مردمي براي حمايت، تقويت، كمك و تبليغ در نيل به اين هدف نقشي ممتاز و تاثيرگذار خواهد بود.