کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران | شماره ۶۷
معرفی «حفظالصحه»؛ نخستین نشریه تخصصی پزشکی و بهداشتی ایران
شصتوهفتمین شماره مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» به معرفی نشریه «حفظالصحه» اختصاص دارد؛ نخستین نشریه تخصصی پزشکی و بهداشتی ایران که در دوره قاجار با هدف ترویج دانش پزشکی، آگاهیرسانی عمومی درباره سلامت و ایجاد ارتباط میان پزشکان و جامعه منتشر شد.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمتر شناختهشده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقهمندان معرفی میکند.
شماره شصتوهفتم این مجموعه به معرفی نشریه «حفظالصحه» اختصاص یافته است؛ نشریهای که از نظر تاریخ پزشکی و تاریخ مطبوعات ایران جایگاهی ویژه دارد و از نخستین تلاشها برای انتقال دانش پزشکی از فضای تخصصی پزشکان به عرصه عمومی به شمار میرود.
نشریه «حفظالصحه» به صاحبامتیازی علیاصغر نفیسی، ملقب به مؤدبالدوله، و مدیریت جلیلالاطبا، در تهران به صورت ماهانه و با چاپ سنگی، خط نستعلیق و قطع خشتی کوچک در مطبعه دارالخلافه منتشر شد. نخستین شماره این نشریه در صفر سال ۱۳۲۴ هجری قمری انتشار یافت.
در صفحه نخست شماره اول این نشریه درباره هدف انتشار آن آمده است: «در این مجله علمی اسامی و القاب با کمال اختصار نگاشته میشود و هر یک از دانشمندان و اطبا محترم که مطلب علمی سودمندی ارسال فرمایند در این مجله به طبع میرسد و نوشتهای که فرستاده شد و مندرج نگردید به صاحبش برمیگردد.»
انتشار «حفظالصحه» در دورهای انجام شد که مطبوعات ایران بیشتر در حوزههای سیاسی، ادبی و عمومی فعالیت داشتند و انتشار مطالب تخصصی پزشکی برای عموم مردم پدیدهای تازه به شمار میرفت. از این منظر، این نشریه را میتوان یکی از نخستین نمونههای ارتباط میان دانش پزشکی و افکار عمومی از طریق مطبوعات دانست.
علیاصغر نفیسی، شخصیت محوری در شکلگیری «حفظالصحه»، از خانواده شناختهشده پزشکی ایران، خاندان نفیسی، بود. او از پزشکان و رجال علمی اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی به شمار میرفت و پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ به عنوان نخستین وزیر صحیه و امور خیریه و بهداری ایران منصوب شد.
پدر او، علیاکبر خان نفیسی، ملقب به ناظمالاطبا، از پزشکان دربار قاجار و پزشک مظفرالدین شاه بود. علیاصغر نفیسی و پدرش هر دو در دارالفنون پزشکی آموختند و در شکلگیری نهادهای بهداشتی عمومی و تأسیس بیمارستانهای جدید در ایران نقش داشتند.
هدف اصلی «حفظالصحه» بر اساس مطالب منتشرشده در شمارههای موجود، انتقال دانش پزشکی به زبانی قابل فهم برای عموم، آگاهیرسانی درباره بیماریها، شیوههای پیشگیری و درمان، حفظ سلامت عمومی و ایجاد ارتباط علمی میان پزشکان و مخاطبان بود.
زبان ساده و قابل فهم این نشریه یکی از ویژگیهای مهم آن به شمار میرود. مطالب «حفظالصحه» به گونهای تنظیم شده بود که افراد غیرمتخصص نیز بتوانند از آن بهره ببرند و همین ویژگی، این نشریه را در شمار نخستین تجربههای ارتباط علم پزشکی با جامعه از طریق مطبوعات قرار داده است.
موضوعات مطرحشده در شمارههای مختلف «حفظالصحه» شامل پزشکی و بیماریشناسی، داروشناسی، بهداشت عمومی، پیشگیری و درمان بیماریها، نسخههای دارویی مفید و رایج، تاریخ علوم پزشکی و معرفی شخصیتهای علمی این حوزه بود. این نشریه علاوه بر بررسی بیماریها و علائم آنها، به معرفی داروها، میزان مصرف آنها و تاریخچه علوم پزشکی نیز میپرداخت.
در سرلوح همه شمارههای «حفظالصحه» عبارتهای «هو الشافی» و «بسمالله الرحمن الرحیم» درج شده است؛ امری که نشاندهنده پیوند میان گفتمان پزشکی و باورهای دینی جامعه ایرانی در آن دوره است و بر اساس این نگرش، پزشک و دارو وسیله درمان و شفا در نهایت منسوب به خداوند دانسته میشد.
حق اشتراک سالانه این نشریه در تهران ۱۵ قران، در دیگر ولایات ایران ۱۶ قران، در روسیه ۴ منات، در فرنگ ۱۰ فرانک و در هندوستان ۳ روپیه تعیین شده بود. این موضوع نشان میدهد که «حفظالصحه» از آغاز انتشار، مخاطبانی فراتر از شهر تهران را در نظر داشت.
آخرین شماره این نشریه، شماره نهم، در شوال سال ۱۳۲۴ هجری قمری منتشر شد. با وجود عمر نسبتاً کوتاه، «حفظالصحه» جایگاهی فراتر از مدت انتشار خود در تاریخ مطبوعات ایران به دست آورد و به عنوان نقطهای مهم در شکلگیری مطبوعات تخصصی پزشکی و پیوند میان دانش پزشکی، آموزش عمومی و رسانه شناخته میشود.
