نشست "جعل در نسخه هاي خطي" با سخنراني دكتر حبيب الله عظيمي در سالن انديشگاه فرهنگي برگزارشد.
به گزارش روابط عمومي سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران؛ دكتر حبيب الله عظيمي در نشست "جعل در نسخه هاي خطي" گفت: پس از اين كه مسلمانان از چيني ها فنون ساخت كاغذ را فرا گرفتند تحولي اساسي در كتابت بوجود آمد. چون تا پيش از آن مسلمانان از پوست براي كتابت استفاده مي كردند كه به دليل گراني و ويژگي هايش كار كردن با آن دشوار بود.
به گفته عظيمي؛ با راه اندازي كارگاه كاغذ سازي در سمرقند و به مرور در نقاط ديگر ايران؛ كتاب سازي و كتاب آرايي با توجه به هنر مانوي در ايران رونق گرفت.
او افزود: تاريخ قديمي ترين نسخه خطي هاي موجود به قرن دو و سه باز مي گردد و از قرن چهارم و پنجم تاليفات ايراني اسلامي گسترش پيدا كرد و آثار مهم و متنوعي از سوي دانشمندان مسلمان كه اغلب آن ها ايراني بودند تاليف شد. دانستن اين موضوع خالي از لطف نيست كه براساس تحقيقاتي كه براساس نسخه هاي خطي عربي كتابخانه ملي انجام داده ايم متوجه شديم كه 70 درصد اين آثار توسط دانشمندان ايراني نوشته شده اند.
عظيمي با اشاره به پيشينه جعل نسخه هاي خطي گفت: جعل نسخه هاي خطي از زمان هاي بسيار دور رواج داشته است و كساني كه اقدام به جعل نسخه هاي خطي مي كردند اهدافي چون نسبت دادن رساله ناروا به نويسنده‌‌‌، دگرگون كردن سوابق نويسنده و افزودن قدمت يك نسخه را دنبال مي كردند. در واقع هدف و انگيزه جاعل فريبكاري است و به نوعي تزوير و فريب در جعل نسخه نهفته است.
عظيمي در ادامه اين نشستبا اشاره به نقش تحولات جامعه در جعل اسناد و كتب گفت: ايرج افشار معتقد بود كه يكي از مهم ترين دلايل توجه به جعل اسناد، تحولات جامعه شناسي است. ريچارد فراي نيز در زمينه جعل اسناد بسيار كار كرده است و يكي از مهم ترين دلايل اوليه او براي بررسي نسخه هاي خطي اين بود كه او اين آثار را به عنوان يكي از اجناس عتيقه خريداري مي كرد و چون بارها برايش پيش آمده بود كه براي يك نسخه جعلي مبلغ هنگفتي پرداخت كرده بود از اين رو بخشي از تمركزش را براي بررسي نسخه ها اصل از جعلي قرار داد.



مشاور رئيس سازمان اسناد و كتابخانه ملي با بيان اين مطلب كه فهرست كردن نسخه هاي جعلي داراي اهميت است افزود: وقتي يك نسخه شناس فهرستي در دست داشته باشد كه كدام نسخه ها جعلي هستند در پژوهش هايش اين امر سودمند خواهد بود.
او با اشاره به رواج جعل نسخه هاي خطي گفت: از قرن هفتم و هشتم كه نسخه برداري در جهان اسلام رواج پيدا كرد مي توان ريشه هاي جعل را بررسي كرد. از اين دوره آثار مكتوب در ايران رواج پيدا كرد و صنعت كتاب آرايي هم قوت گرفت. بيشتر كاتبان تلاش مي كردند كه اصول كتابت را رعايت كنند و هر كاتبي كه اين اصول را رعايت نمي كرد و شك و شبهه اي در كتابت او به وجود مي آمد به مرور از سوي جامعه كاتبان كنار گذاشته مي شد. بخشي از جعل ها نيز توسط وراقان كه به نوعي ناشران آن دوران بودند انجام شده است.
عضو هيئت علمي سازمان اسناد و كتابخانه ملي و نسخه شناس يادآورشد: ابن نديم كه در قرن چهارم، الفهرست را تاليف كرد، يك وراق بود و به دليل دسترسي به نسخه هاي خطي و تسلطي كه در اين زمينه داشت اين اثر را تاليف كرد. از قرن نهم كه خوشنويسي در جهان اسلام رواج پيدا كرد و مرقعات متعددي خلق شد كه با قيمت بالايي به فروش مي رسيدند به نوعي انگيزه اي براي يرخي از شاگردان استادان خوشنويس به وجود آمد تا به شيوه استادان شان آثاري را خلق كنند و به نام آنها ارائه كنند.
او افزود: خوشنويسي و تزئينات نگاره ها نيز يكي از دلايل افزايش جعل نسخه هاي خطي است. در برخي از نسخه هاي خطي به مرور دست خوردگي و تغيير بوجود آمده است. در محتواي برخي از نسخه ها نيز دست برده شده و در برخي ديگر از نسخه ها نيز در عناصر مادي شان دست برده شده است. برخي از نسخه هاي خطي محتواي جعلي دارند و به عنوان نمونه مي توان به "دساتير آسماني" و عهد نامه هاي منسوب به حضرت علي (ع) و حضرت محمد(ع) اشاره كرد.
عظيمي ادامه داد: جعل نسخه هاي خطي بيشتر از سوي كتاب خوان ها، خوشنويس ها و صورتگران و كاسبكارها صورت مي گيرد. گاه براي جعل يك نسخه به تمام اين افراد نياز است و گاه يك نفر تمام اين قابليت ها را دارد. از جمله آثاري كه نسخه هاي خطي متعددي در كتابخانه هاي دنيا موجود است مي توان به رباعيات خيام اشاره كرد كه بيشتر اين رباعيات سروده خيام نيستند و توسط كاتبان جعل شده اند.

به گفته اين پژوهشگر بخشي از جعل نسخه هاي خطي محتوايي است و اين جعل سرقت ادبي محسوب مي شود مثلا كتاب "كاشف حق" از كتاب" حديقه شيعه" مقدس اردبيلي سرقت شده است. بخشي از اين جعل ها شامل بخشي از كتاب و بخشي نيز كل كتاب را دربرمي گيرد.
وي افزود: بخش ديگري از جعل نسخه هاي خطي معطوف به جعل شخصيت مولف مي شود، مثلا فرد ديگري اثري را خلق مي كند و براي فروش در بازار آن را به نام فرد ديگري منتشر مي كند. بخشي از جعل نسخه هاي خطي هم توسط كاتبان صورت گرفته است چون در قديم مرسوم بوده است كه كاتبان براساس تعداد صفحات پول دريافت مي كردند براي همين تعليقات و حواشي صفحات را نيز در دل متن گنجانده اند كه بر تعداد صفحات افزوده شود..
عظيمي با اشاره به اغراض مذهبي براي جعل نسخه هاي خطي گفت: برخي از كاتبان يا سفارش دهندگان مثلا با يكي از فرق اسلامي مشكل داشته اند به همين دليل برخي اسامي موجود در نسخه ها را يا حذف و يا جعل كرده اند و مواردي را به آن افزوده اند.
او در ادامه سخنانش به كارشناسان نسخه هاي خطي توصيه كرد يك نسخه را از جنبه هاي مختلف آن، چون قدمت نسخه، نوع و رنگ مركب ونوع كاغذ بررسي كنند.
اين استاد دانشگاه و پژوهشگر حوزه نسخ خطي در پايان سخنانش تصريح كرد: وقتي نام يك خوشنويس مشهور پاي اثري درج مي شود حتما بايد خط اثر را بررسي و تاييد كنيم چون برخي از اين نسخه ها براي كسب درآمد بيشتر توسط شاگردان استادان به نام خوشنويسي نوشته شده اند.