در پنجاهوششمین نشست «صد کتاب ماندگار قرن»
دو خوانش از «آسیا در برابر غرب»؛ از تقابل سنت و تجدد تا نقد غربمحوری
کتاب «آسیا در برابر غرب» اثر داریوش شایگان، در پنجاهوششمین نشست «صد کتاب ماندگار قرن» از منظر زمینههای فکری، نسبت سنت و تجدد و نوع مواجهه آن در سازمان اسناد و کتابخانه ملی، با غرب نقد و بررسی شد.
به گزارش روابطعمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، این نشست یکشنبه ۱۵ شهریورماه از ساعت 10 تا 12 در سالن فرهنگ مرکز همایش های بین المللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و با دبیری صالح زمانی، پژوهشگر علوم اجتماعی، برگزار شد. حامد زارع، نویسنده و سردبیر خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا)، و حسین شیخرضایی، عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در این نشست درباره کتاب «آسیا در برابر غرب» سخن گفتند.
صالح زمانی، دبیر نشست، در توضیح این اثر گفت: «آسیا در برابر غرب در دورهای منتشر شد که به دلیل بحرانهای سیاسی و اجتماعی و برخی چالشهای فرهنگی، آنگونه که انتظار میرفت طنین نیافت. جامعه آن روز بیشتر با دیدگاههایی درباره غربزدگی، از جمله آثار جلال آلاحمد و علی شریعتی، همراه بود، اما این کتاب بهتدریج جایگاه خود را پیدا کرد و به یکی از متون اثرگذار و ماندگار فارسی در نقد غرب و تجدد تبدیل شد.»
وی افزود: «نقد غرب و مدرنیسم یکی از بنیانهای معرفتی پروژه فکری دوران جوانی شایگان بود. اهمیت این کتاب را باید در پیوند آن با گفتوگوها و همفکریهای شایگان با چهرههایی چون علامه محمدحسین طباطبایی، هانری کربن و مهدی الهی قمشهای و همچنین بازتاب برخی دیدگاههای فلسفی هایدگر جستوجو کرد. کتاب در دو بخش، نخست نیهیلیسم و تقدیر تاریخی تمدنهای آسیایی و سپس موقعیت این تمدنها در فرایند تطور غرب را بررسی میکند.»
حامد زارع: مسئله «آسیا در برابر غرب» همچنان موضوعیت دارد
حامد زارع، سردبیر خبرگزاری کتاب ایران، در ابتدای سخنان خود گفت: «عنوان آسیا در برابر غرب، از حیث ایجابی، توصیفکننده صورتی حاد از یک صفآرایی و از حیث سلبی، بازتابدهنده یک جدال است. منظور شایگان از آسیا، کانونهای زاینده سنت در ایران، ژاپن، چین و هند و مقصود او از غرب، اروپای غربی بهعنوان خاستگاه و صادرکننده تجدد است. از این منظر، میتوان عنوان کتاب را به سنت در برابر تجدد ترجمه کرد. این صفآرایی هنوز پایان نیافته و به همین دلیل، آسیا در برابر غرب همچنان موضوعیت دارد.»
وی با مرور سابقه این مسئله در تاریخ معاصر ایران ادامه داد: «بحث تجدد پیش از نهضت مشروطه به فضای فکری ایران راه یافت و در دوره رضاشاه، با شکلگیری نهادهای مدرن، صورت عینیتری پیدا کرد. پس از شهریور ۱۳۲۰ نیز نسبت سنت و تجدد از منظرهای ملی، ادبی، دینی و غربی مورد بحث قرار گرفت. فخرالدین شادمان و احمد فردید این نسبت را به مسئله ما و غرب تبدیل کردند و پس از آنان، چهرههایی چون جلال آلاحمد، رضا داوری، داریوش آشوری، داریوش شایگان و احسان نراقی، هر یک به نحوی به این مسئله پرداختند.»
زارع با اشاره به نزدیکی شایگان به فضای فکری احمد فردید گفت: «حضور شایگان در جلسات فردید و میزبانی برخی از این نشستها در خانه او قابل انکار نیست. مفاهیمی چون غربزدگی، نیستانگاری و تقدیر تاریخی نیز پیشتر در سخنرانیها و جلسات فردید مطرح شده بود، اما برای شناخت سرچشمه عمیقتر این اندیشهها باید از فردید عبور کرد و به هانری کربن رسید.»
وی افزود: «کربن، مترجم هستی و زمان هایدگر به زبان فرانسه، پس از آشنایی با رسالههای شیخ اشراق، بخش عمده عمر خود را صرف مطالعه سهروردی و میراث فلسفی ایران و اسلام کرد. او به تداوم اندیشه ایرانی از ایران مزدایی تا ایران شیعی باور داشت و احیای حکمت اشراق را راهی برای تذکر دوباره سنت فلسفی ایران میدانست. امتیاز شایگان در مقایسه با فردید این بود که در هایدگر متوقف نماند و همان مسیر گذار از هایدگر به سهروردی را که کربن پیموده بود، دنبال کرد. از این رو، سرچشمه مشترک برخی از اندیشههای فردید و شایگان را باید در هانری کربن و گرایش او به تشیع، تصوف و تفکر معنوی جستوجو کرد.»
حسین شیخرضایی: «آسیا در برابر غرب» در بنیان خود اثری ضدغرب نیست
حسین شیخرضایی، عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، با اشاره به تجربه مطالعه دوباره این اثر گفت: «من پس از سالها، به مناسبت این نشست، کتاب را دوباره خواندم و ارزیابیام با تصور پیشین و خوانش رایج از آن متفاوت شد. به نظر من، آسیا در برابر غرب در بنیان خود کتابی ضدغرب نیست و حتی میتوان در آن نوعی نگاه غربزده یا به تعبیر دقیقتر، غربمحور را مشاهده کرد. کتاب بیتردید مهم و اثرگذار است و بازتاب آن را حتی در فیلم هامون میبینیم، اما نویسنده در مقام یک روشنفکر عمومی، از ژاپن، چین و هند تا معماری، هنر، ادبیات، کلیسا و سنت ایرانی سخن میگوید و گاه بهسرعت از موضوعی به موضوع دیگر میرود.»
وی درباره مفاهیم اصلی کتاب افزود: «یکی از ادعاهای محوری کتاب این است که سراسر تاریخ غرب، از سقراط تا روزگار معاصر، ظهور و بروز نیهیلیسم بوده است. شایگان از گذار تفکر شهودی به تفکر تکنیکی و از آخرت و معاد به تاریخپرستی سخن میگوید و نیهیلیسم را تقدیر تاریخی غرب میداند. در سوی دیگر، تمدنهای آسیایی در وضعیت غربزدگی و توهم مضاعف قرار دارند. توهم مضاعف یعنی تصور کنیم میتوانیم از غرب، علم و فناوری را برگزینیم و بخشهای دیگر آن را کنار بگذاریم و همزمان هویت فرهنگی خود را نیز دستنخورده حفظ کنیم. اشکال اساسی این چارچوب، برخورداری از نوعی فلسفه تاریخ خطی، جبرگرایانه و اجتنابناپذیر است که امکان مقاومت، انتخاب راهی متفاوت یا تصور بدیل را محدود میکند.»
شیخرضایی ادامه داد: «در این کتاب، صفات منفی متعددی به شرق نسبت داده میشود و غرب به معیار سنجش دیگر تمدنها تبدیل میشود. شایگان از یک سو غرب را گرفتار نیهیلیسم میداند و از سوی دیگر، آن را متنوعترین، پویاترین و غنیترین تمدن جهان معرفی میکند و میگوید غربیان به ما شیوه پرسشکردن را آموختهاند. اینجاست که نگاه کتاب به نوعی خودتحقیری و درونیکردن تصویری نزدیک میشود که شرقشناسی از جوامع آسیایی ساخته است. در این چارچوب، حتی عقبماندگی و بحران جوامع شرقی نیز با تجربه و معیارهای غرب سنجیده میشود.»
وی افزود: «تحلیل شایگان تقریباً همه تحولات تاریخی را به اندیشه فرو میکاهد و نقش استعمار، غارت منابع، انباشت سرمایه، نهادهای اجتماعی، مناسبات قدرت و شرایط مادی زندگی را نادیده میگیرد. افزون بر این، نوعی ذاتگرایی و نابگرایی در تفکیک شرق و غرب دیده میشود، گویی سنتها ماهیتهایی کاملاً مستقل و دستنخوردهاند، در حالی که فرهنگها و تمدنها همواره در حال گفتوگو، دادوستد و اثرگذاری متقابل بودهاند. در مجموع، این کتاب محل تلاقی سه خط فکری متفاوت است: نگاه آخرالزمانی و افولگرایانه فردید، تصویر آرمانی سیدحسین نصر از سنتی یکپارچه و قدسی و نگاه اروپامحور شایگان. مسئله اصلی آنجاست که میان مطالعه غرب بهعنوان یک موضوع و قرار دادن غرب در جایگاه معیار سنجش همه تمدنها تفکیک روشنی صورت نمیگیرد.»
در حاشیه این برنامه، کلیپی درباره زندگی و آثار داریوش شایگان برای حاضران پخش شد و در پایان نیز حاضران پرسشهای خود را مطرح کردند و سخنرانان به آنها پاسخ دادند.
مجموعه نشستهای «صد کتاب ماندگار قرن» با هدف معرفی و بررسی آثار شاخص تألیفی و تأثیرگذار یک قرن اخیر ایران، هر دو هفته یکبار در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار میشود.
