به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، این نمایشگاه به همت اداره‌کل خدمات آرشیوی و به مناسبت ۱۲ شهریورماه، سالروز شهادت رئیسعلی دلواری و روز ملی مبارزه با استعمار انگلیس، منتشر شده است.

اسناد ارائه‌شده در این نمایشگاه بیش از شش دهه از تاریخ معاصر ایران را پوشش می‌دهند و نمونه‌هایی از مداخلات سیاسی، نظامی و اقتصادی بریتانیا و واکنش مردم، علما، اصناف، عشایر و نهادهای حکومتی ایران را از نهضت تنباکو تا جنگ‌های جهانی و نهضت ملی‌شدن صنعت نفت بازتاب می‌دهند.

از اعتراض به قرارداد رژی تا جنگ جهانی اول

قدیمی‌ترین اسناد این مجموعه به اعتراض‌های شکل‌گرفته پس از انعقاد و لغو قرارداد انحصار دخانیات، معروف به قرارداد رژی، مربوط است. رونوشت تلگراف‌های امین‌السلطان به علمای قم و حکام ولایات درباره ادامه اعتراض‌ها پس از لغو قرارداد و عریضه مردم تبریز با عنوان «اعلان ملت اسلام» در مخالفت با واگذاری امتیاز دخانیات به بیگانگان، از جمله این آثار است.

بخش دیگری از نمایشگاه به مداخلات بریتانیا در سال‌های جنگ جهانی اول اختصاص دارد. اسنادی درباره ورود نیروها و نگهبانان انگلیسی به بوشهر، شیراز، مشهد و بیرجند، خرید و ذخیره‌سازی غله از سوی کنسولگری‌های انگلیس، تلاش برای انتقال غله خمین به انگلستان و اعتراض مردم کاشان و عشایر غرب کشور به نقض بی‌طرفی ایران، در این بخش ارائه شده است.

تلگراف دعوت سیدعبدالحسین لاری به جهاد در لار و جهرم، گزارش انتشار اعلان‌های سیدمرتضی اهرمی از سوی زائر خضر تنگستانی و شیخ حسین چاهکوتاهی و بیانیه کمیته اتحاد اسلام درباره بمباران فومن و گوراب و مقاومت در برابر تجاوز نیروهای انگلیسی، از دیگر اسناد این دوره به شمار می‌روند.

همچنین اسنادی درباره قرارداد ۱۹۱۹، حرکت نیروهای محلی در جنوب، اقدامات شرکت نفت جنوب در آبادان و فراخوان اصناف اصفهان برای حمایت از تولیدات داخلی و کاهش وابستگی به کالاهای خارجی در این نمایشگاه دیده می‌شود.

اسناد اشغال ایران در جنگ جهانی دوم

مجموعه‌ای از اسناد نمایشگاه به حضور نیروهای انگلیسی در ایران پس از شهریور ۱۳۲۰ اختصاص دارد. دخالت این نیروها در اداره گمرک بندر شاهپور، تصرف ساختمان‌های دولتی، بازرسی انبارهای غله در تهران و همدان و درخواست واگذاری ساختمان‌های گمرک برای تأسیس بیمارستان، از موضوعات این اسناد است.

گزارش افزایش قیمت مواد غذایی پس از ورود مهاجران لهستانی به بندر پهلوی، بازداشت افسران و شهروندان ایرانی به دست نیروهای انگلیسی در اصفهان، اراک و اهواز، بازجویی از بازداشت‌شدگان بدون حضور مأموران ایرانی و تلاش مقامات انگلیسی برای تعیین شیوه برخورد با مخالفان محلی در قلمرو قضایی ایران، بخش دیگری از این مجموعه را تشکیل می‌دهد.

مکاتبات مربوط به جبران خسارت واردشده به نیروی دریایی ایران و پیشنهاد دولت انگلیس برای واگذاری دو کشتی نیز از دیگر اسناد ارائه‌شده درباره پیامدهای اشغال ایران است.

نهضت ملی‌شدن صنعت نفت و مقابله با نفوذ انگلیس

بخش پایانی نمایشگاه به نهضت ملی‌شدن صنعت نفت و حمایت گروه‌های مختلف جامعه از دولت محمد مصدق اختصاص دارد. نامه کارکنان فرمانداری دزفول درباره اختصاص بخشی از حقوق خود به اجرای قانون خلع ید از شرکت سابق نفت، پیام آیت‌الله سیدابوالقاسم کاشانی درباره مقابله با نفوذ سیاسی انگلستان و اعلامیه‌های علما و اصناف شهرهای یزد، بابل، ساری، تهران و همدان، از جمله این اسناد است.

در این بخش همچنین اسنادی درباره تعطیلی بازارها و برگزاری تجمع‌های اعتراضی علیه سیاست‌های دولت انگلستان، حمایت از بسته‌شدن کنسولگری‌های انگلیس، دعوت مردم به خرید اوراق قرضه ملی و پشتیبانی از حضور محمد مصدق در دیوان بین‌المللی دادگستری لاهه ارائه شده است.

اعلامیه آیت‌الله کاشانی در اعتراض به روی کار آمدن دولت احمد قوام و سندی درباره انتقاد او از تجدید روابط ایران و انگلستان پس از کودتای ۲۸ مرداد، از متأخرترین آثار این نمایشگاه به شمار می‌روند.

نمایشگاه مجازی اسناد «مبارزه با استعمار انگلیس» با ارائه ۴۷ عنوان در قالب ۵۵ برگ سند، تصویری از ابعاد گوناگون حضور و مداخلات بریتانیا در ایران و مقاومت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایرانیان در برابر این اقدامات ارائه می‌کند. 

علاقه‌مندان می‌توانند نمایشگاه مجازی «مبارزه با استعمار انگلیس» را از طریق وبگاه سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران مشاهده کنند.