به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، رویداد «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفول‌مانده در گنجینه آرشیوی سازمان طراحی شده است. در هر شماره از این مجموعه، یکی از اسناد، رویدادها یا پرونده‌های شاخص آرشیوی معرفی و زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برای مخاطبان تبیین می‌شود.

پنجاه‌وهشتمین شماره از مجموعه «در قاب یک سند»، به مناسبت سالروز کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به معرفی عکسی با عنوان «دکتر مصدق در کنار همراهان خود در دیوان لاهه» اختصاص دارد.

این تصویر در جریان حضور هیئت نمایندگی ایران در لاهه ثبت شده و دکتر مصدق در دوم تیر ۱۳۳۱ آن را با امضای خود به روزنامه «سیاست ما» اهدا کرده است.

محمد مصدق در ۲۹ اردیبهشت ۱۲۶۱ در تهران متولد شد. پدرش، میرزا هدایت‌الله وزیر دفتر، از رجال دوره ناصری و مادرش، ملک‌تاج خانم نجم‌السلطنه، دختر فیروز میرزا بود. وی از هفده‌سالگی وارد دستگاه مالیه شد و به استیفای خراسان رسید. سپس برای ادامه تحصیل به اروپا رفت و در مدرسه علوم سیاسی پاریس و دانشگاه نوشاتل سوئیس تحصیل کرد و دکترای حقوق گرفت.

مصدق پس از کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ مخالفت خود را با آن اعلام کرد. او از طرفداران سیاست «موازنه منفی» بود و بر استقلال سیاسی و اقتصادی ایران و نفی امتیازدهی به قدرت‌های خارجی تأکید داشت.

پس از شهریور ۱۳۲۰، مصدق به نمایندگی تهران در دوره چهاردهم مجلس شورای ملی انتخاب شد و در سخنرانی‌های خود بر استقلال ایران و اداره امور کشور به دست ایرانیان تأکید می‌کرد. وی قرارداد نفتی ۱۹۳۳ میلادی، برابر با ۱۳۱۲ شمسی، را از نظر حقوقی قابل ایراد و مغایر با منافع ایران می‌دانست و در دوره چهاردهم مجلس به مخالفت با آن پرداخت. در دوره پانزدهم نیز او و همفکرانش با تصویب الحاقیه قرارداد نفت مخالفت کردند.

مبارزات برای ملی شدن صنعت نفت با همراهی نیروهای ملی و مذهبی و حمایت بخش‌های مختلف جامعه ادامه یافت و سرانجام در ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ قانون ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور به تصویب رسید.

دکتر مصدق پس از رسیدن به نخست‌وزیری، در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۳۰ کابینه خود را به مجلس معرفی کرد و اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت را در اولویت برنامه دولت قرار داد. در ادامه، هیئت خلع ید به ریاست مهندس مهدی بازرگان به مناطق نفت‌خیز جنوب اعزام شد و اداره تأسیسات نفتی به هیئت‌مدیره موقت ایران واگذار شد. با خروج کارکنان انگلیسی صنعت نفت در مهر ۱۳۳۰، متخصصان ایرانی اداره و تولید نفت را بر عهده گرفتند.

دولت بریتانیا در پی ملی شدن صنعت نفت، شکایتی علیه ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری مطرح کرد. دولت ایران صلاحیت دیوان را برای رسیدگی به این دعوا نپذیرفت و تأکید داشت که اختلاف موجود، میان دولت ایران و یک شرکت خارجی است و ازاین‌رو در صلاحیت دیوان قرار ندارد.

در ادامه این مناقشه حقوقی، دکتر مصدق در خرداد ۱۳۳۱ برای دفاع از مواضع ایران راهی لاهه شد. حسین نواب، وزیرمختار ایران در هلند؛ نصرالله انتظام، نماینده ایران در سازمان ملل متحد؛ اللهیار صالح، سفیر ایران در آمریکا؛ دکتر علی شایگان، استاد حقوق بین‌الملل؛ مهندس کاظم حسیبی، نماینده مجلس شورای ملی؛ دکتر کریم سنجابی، قاضی اختصاصی ایران؛ دکتر مظفر بقایی، رهبر حزب زحمتکشان و دکتر محمدحسین علی‌آبادی از اعضای هیئت نمایندگی ایران در این سفر بودند.

دکتر مصدق در ۱۹ خرداد ۱۳۳۱ در دیوان بین‌المللی دادگستری، با ارائه اسناد و طرح استدلال‌های حقوقی، از مواضع ایران در ملی شدن صنعت نفت دفاع کرد و بر حق ملت ایران برای اعمال حاکمیت بر منابع خود و پایان دادن به سلطه خارجی بر صنعت نفت تأکید داشت.

سرانجام دیوان بین‌المللی دادگستری با پذیرش ایراد ایران درباره صلاحیت، خود را برای رسیدگی به دعوای مطرح‌شده صالح ندانست. این رأی یکی از مهم‌ترین موفقیت‌های حقوقی دولت مصدق در جریان مناقشه نفت ایران و بریتانیا به شمار می‌آید.

حضور مصدق و هیئت ایرانی در لاهه، تنها یک اقدام حقوقی در جریان مناقشه نفت نبود، بلکه بخشی از تلاش دولت ایران برای دفاع از اصل ملی شدن صنعت نفت در عرصه بین‌المللی محسوب می‌شد. تصویری که در این شماره از «در قاب یک سند» منتشر می‌شود، یادگاری از همین مقطع مهم در تاریخ سیاسی و حقوقی معاصر ایران است.

عکس «دکتر مصدق در کنار همراهان خود در دیوان لاهه» از مجموعه اهدایی خاندان نوبخت است و با شناسه ۱۵۶۹-۲۵-۹۹۸در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود.