در پنجاهوهشتمین نشست «صد کتاب ماندگار قرن»
«طلا در مس» و نقش براهنی در تحول نقد شعر معاصر بازخوانی شد
جایگاه کتاب «طلا در مس» رضا براهنی در تاریخ نقد ادبی معاصر ایران، مبانی نظری این اثر و تأثیر رویکرد انتقادی نویسنده بر جریان شعر فارسی، در پنجاهوهشتمین نشست «صد کتاب ماندگار قرن» با حضور حافظ موسوی و کامیار عابدی بررسی شد.
مهدی مظفری ساوجی با اشاره به خاطره احمدرضا احمدی درباره رشد خودروی یک گل، بر شکلگیری طبیعی عناصر شعر و نقش آنها در شگفتی مخاطب تأکید کرد و گفت: «شکلگیری وزن، قافیه و ردیف در شعر نو را نیز میتوان به جوانههایی تشبیه کرد که بر شاخه شعر میرویند و ما را با زیبایی خود متحیر میکنند. در دیدگاههای نیما و شاملو نیز میتوان این نگاه را دنبال کرد؛ نگاهی که شعر را از صورتهای عادتشده دور میکند.»
دبیر نشست با اشاره به تعریف شعر در آغاز «طلا در مس» افزود: «براهنی شعر را زاییده بروز حالتی ذهنی برای انسان در محیطی از طبیعت میداند. در این حالت، شاعر با اشیا و انسانهای پیرامون خود رابطهای ذهنی و روحی پیدا میکند و اشیا، حالت صرفاً مادی خود را از دست میدهند و بخشی از احساس و اندیشه شاعر را به عاریه میگیرند. شاعر راز وجودی آنها را با احساس خود کشف میکند.»
موسوی : براهنی «دیدبان شعر فارسی » بود.
حافظ موسوی، شاعر و عضو کانون نویسندگان ایران، با ابراز خرسندی از انتخاب «طلا در مس» برای بررسی در این مجموعه گفت: «این نشست را فرصتی برای ادای دین به کتاب و شخص رضا براهنی میدانم؛ کسی که من و نسل ما از او آموختهایم و خود من نیز در دورهای کوتاه افتخار شاگردی او را داشتهام. به نظر من، انتخاب این کتاب درست و دقیق است زیرا در حوزه نقد شعر، اثری نمییابیم که از نظر کیفیت و کمیت با آن برابری کند.»
موسوی در ادامه افزود:« در کنار براهنی، باید از محمد حقوقی و عبدالعلی دستغیب نیز یاد کرد. حقوقی بیشتر به ساخت زبان و فرم توجه داشت و دستغیب به این میپرداخت که پشت کلمات چه جهانی وجود دارد؛ نقد ساختارگرای حقوقی و توجه براهنی به مسائل اجتماعی، یکدیگر را تکمیل میکردند. براهنی و دستغیب هر دو مدافع ادبیات متعهد بودند.»
این شاعر با مرور پیشینه نقد ادبی و جدالهای ادبی دوره مشروطه افزود: «بحثهای آخوندزاده و جدال قلمی تقی رفعت و ملکالشعرای بهار، صرفاً بحث شعر، عروض و قافیه نبود؛ جامعه در حال دگرگونی بود و پشت مباحث زیباییشناسی و فرم، لایههایی از ذهن و روان اجتماعی قرار داشت. پژوهشگرانی مانند زرینکوب و شفیعی کدکنی نیز کارهای بسیار ارزشمندی انجام دادهاند.»
موسوی در ادامه بر نقش مهم براهنی در نقد ادبی اشاره کرد و افزود :« میتوان گفت براهنی از اواخر دهه سی به بعد، دیدبان شعر فارسی بود.»
موسوی درباره لحن انتقادی براهنی نیز گفت: «نقدهای تند او گاه موجب رنجش میشد و در داوریهایش نیز میتوان مبالغه یا تناقض دید، اما تأثیری که بر فضای ادبی میگذاشت، بسیار مهم بود. براهنی میگفت با این شیوه، مسئله شعر و ادبیات را از میان شاعران به میان خوانندگان عادی میبرد و به نظر من در این زمینه درست میگفت.»

کامیار عابدی، پژوهشگر و منتقد ادبی، با مرور سیر تحول نقد ادبی فارسی گفت: «نیما با نوشتههای نظری خود و هدایت با پژوهش درباره خیام و نوشتههایش درباره کافکا و دیگران، به گسترش نگاه تازه کمک کردند. در دهه چهل نیز منتقدانی مانند دستغیب، براهنی، حقوقی و نوریعلا، اصول و تجربههای شعر نو را منظم و در قالب تحلیل، تحقیق و نظریه صورتبندی کردند.»
عابدی با اشاره به انتشار نخستین چاپ «طلا در مس» در سال ۱۳۴۴، چاپ دوم با تجدیدنظر و مطالب افزوده در سال ۱۳۴۷ و مجموعه سهجلدی در سال ۱۳۷۱، اظهار کرد: «چاپ دوم کتاب تا سالها دستبهدست میشد، خوانده میشد و تأثیرگذار بود؛ بهگونهای که یکی از کتابهای معرف رضا براهنی به شمار میرفت. ویژگی مهم این اثر، غنای مباحث نظری آن است. در دورهای که نظریههای نقد ادبی غرب در ایران کمتر توضیح داده شده بود، براهنی برای تعریف و توضیح آنها کوشش فراوانی کرد.»
این منتقد ادبی درباره مبانی نظری براهنی در دهه 40 افزود: «دو جریان بر ذهن براهنی در دهه چهل تأثیر بسیار داشت؛ نخست، نقد و تحقیق ادبی انگلستان و آمریکا، بهویژه نقد نو، و دوم، تعهد اجتماعی در ادبیات که سارتر و دیگر متفکران در فرانسه مطرح میکردند. تلاش براهنی در این دوره، رسیدن به نوعی شعر مدرن اجتماعی بود؛ شعری که از فردیت عبور کند، اما وارد حوزه شعارهای اجتماعی نشود.»
عابدی در بخش پایانی سخنان خود با نگاهی نقادانه به کارنامه براهنی گفت: «براهنی اهل جدال و چالش ادبی بود. این روحیه به او انرژی و توان میداد، نقدهایش را نیرو میبخشید و خواندنی میکرد و آنها را به میدان عمومی میکشاند؛ اما گاه بخشی از دانش وسیع ادبی او تحت تأثیر عواطف قرار میگرفت. فضای روزنامهنگاری ادبی، بهویژه مجله فردوسی، نیز در شتاب نوشتن او تأثیر داشت و بازنگرینکردن برخی نوشتهها، آسیبهایی بر جای میگذاشت.»
در پایان نشست، کلیپی از زندگی و آثار رضا براهنی پخش شد و حاضران به پرسش و پاسخ پیرامون این اثر پرداختند.