دره خرمآباد؛ نگین زاگرس در فهرست جهانی میراث بشری
نقش اسناد در ماندگاری رویدادهای ملی
ثبت جهانی «محوطههای پیش از تاریخ دره خرمآباد» در تیرماه ۱۴۰۴ نه تنها رویدادی غرورآفرین برای مردم غیور استان لرستان و ملت متمدن و تاریخ ساز ایران است، بلکه گامی استوار در مسیر بهرسمیت شناختن سهم بیبدیل ایران در تمدن بشری است. منطقهای که امروز به عنوان بیستونهمین میراث جهانی ایران در فهرست یونسکو ثبت شده، گواهی زنده بر استمرار حیات انسانی، نبوغ سازگاری و تنوع فرهنگی در زاگرس مرکزی است.
دره خرمآباد در طول هزاران سال، پیوندگاه تمدنهای بزرگ چون بینالنهرین، فلات ایران و خوزستان بوده و به عنوان گذرگاه استراتژیک در شبکه جادههای تاریخی شاهی، جایگاه نظامی، سیاسی و اقتصادی ممتازی داشته است. قلعه فلکالافلاک، پلهای تاریخی، چشمههای کارستی و محوطههای باستانشناسیِ بیمانند این دره، مجموعهای کامل از شواهد تاریخزیست بشر را در خود گرد آورده است.
ثبت جهانی محوطههای پیش از تاریخ دره خرمآباد، نقطه عطفی است در پاسداشت فرهنگ، تاریخ و حافظهی جمعی ملت ایران. این رویداد بزرگ، نهتنها تثبیت جایگاه خرمآباد در عرصهی باستانشناسی جهان را به همراه دارد، بلکه گواهی است بر نبوغ، تداوم فرهنگی و سکونت مستمر بشر در پهنه زاگرس مرکزی از حدود شصت هزار سال پیش تاکنون.
فرایند ثبت جهانی چنین میراثی، حاصل تلاش چندساله مجموعهای از نهادهای پژوهشی، میدانی و اجرایی در ایران است. مستندات اداری، مکاتبات رسمی، صورتجلسات، عکسها، گزارشهای میدانی، نقشهها، مصوبات و حتی یادداشتهای کارشناسی، همگی بخشی از اسناد گرانقیمتی هستند که باید به عنوان «سرمایههای معنوی ثبت یک رویداد ملی» در حافظه تاریخی کشور صیانت شوند.
در همین راستا، نقش اسناد تاریخی، مکاتبات رسمی، گزارشهای میدانی و مستندات اداری در شکلگیری و موفقیت این فرآیند، انکارناپذیر است. گردآوری، مستندسازی و طبقهبندی این منابع، بخشی از بدنهی دانشی است که پشتوانهی علمی و قانونی ثبت جهانی آثار فرهنگی را شکل میدهد. این اسناد، نه فقط ابزار اداری، بلکه سرمایهای معنویاند که روایتگر تلاش جمعی نهادهای مسئول، متخصصان و حافظان میراث فرهنگی کشور هستند.
اکنون که این رویداد بزرگ به ثمر نشسته، بر همهی متولیان امر واجب است که اسناد و مدارک مرتبط با فرآیند ثبت جهانی محوطههای پیش از تاریخ دره خرمآباد را به عنوان میراث مستند معاصر، در آرشیو ملی ایران (سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران) ثبت، حفظ و نگهداری کنند. این اقدام، نهتنها تضمینکنندهی شفافیت، پاسخگویی و دسترسی محققان خواهد بود، بلکه بخش مهمی از حافظه ملی ما را در برابر فراموشی، تحریف یا نابودی احتمالی صیانت میکند.
افزون بر این، لزوم نگهداری و آرشیو تمامی مراحل تهیه و ارسال پرونده، مکاتبات سازمان میراث فرهنگی با ایکوموس و یونسکو، گزارشهای میدانی، ارزیابیها، عکسها، نقشهها، مدارک حقوقی و هرگونه سند مرتبط، در قالب پروندههای فنی و حقوقی، جزو وظایف حاکمیتی در حوزه میراث مستند و بخشی از تعهدات ملی ما در قبال آیندگان است.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، به عنوان حافظ حافظه ملی، مسئولیت دارد با همکاری وزارت میراث فرهنگی و ادارات استانی، نسبت به گردآوری، ثبت، نگهداری و در نهایت دسترسپذیر کردن این اسناد برای پژوهشگران داخلی و بینالمللی اقدام نماید. مستندسازی روند ثبت جهانی دره خرمآباد، میتواند الگویی برای سایر پروندههای میراث جهانی کشور، همچون اورامانات، یزد یا پاسارگاد باشد.
