به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمتر شناخته‌شده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع برجسته این گنجینه را به پژوهشگران و علاقه‌مندان معرفی می‌کند.

شماره شصت‌ویکم این مجموعه به مناسبت اربعین حسینی، به معرفی کتاب Das Drama in Persien (نمایش در ایران)، نوشته ویلهلم لیتن، اختصاص یافته است؛ اثری که از مهم‌ترین پژوهش‌های اروپایی درباره تعزیه و نمایش سنتی ایران محسوب می‌شود. عنوان دقیق کتاب به شرح زیر است:

Litten, Wilhelm (1929). Das Drama in Persien. Berlin: Walter de Gruyter.

ویلهلم لیتن (۱۸۸۰–۱۹۳۲)، دیپلمات، خاورشناس و ایران‌شناس آلمانی بود که به‌واسطه تسلط بر زبان فارسی، شناخت عمیق از تاریخ ایران و بررسی نقش قدرت‌های اروپایی در ایران شهرت یافت.

لیتن در سال ۱۹۱۴، هم‌زمان با آغاز جنگ جهانی اول، دوره‌ای که آلمان می‌کوشید نفوذ متفقین را در ایران کاهش دهد، به‌عنوان کنسول آلمان در تبریز خدمت می‌کرد. وی بعدها به سمت کنسول آلمان در بغداد منصوب شد و در آنجا گزارش‌هایی دست اول از کوچ‌ اجباری و کشتار ارامنه در سال ۱۹۱۶، در جریان تبعیدهای دولت عثمانی، ثبت کرد که امروزه از منابع مهم تاریخی آن رویداد به ‌شمار می‌آیند.

لیتن افزون بر فعالیت‌های دیپلماتیک، آثاری ارزشمند در زمینه تاریخ سیاسی و روابط بین‌الملل ایران منتشر کرد. مهم‌ترین اثر او، «ایران؛ از نفوذ مسالمت‌آمیز تا تحت‌الحمایگی: اسناد و حقایقی درباره تاریخ نفوذ اروپاییان در ایران (۱۸۶۰–۱۹۱۹)» است که از منابع مهم مطالعه رقابت‌های استعماری در ایران اواخر دوره قاجار به ‌شمار می‌آید.

از دیگر آثار شناخته‌شده او «ماه ‌عسل ایرانی» است؛ اثری خاطره‌گونه که بر پایه تجربه‌های شخصی او از زندگی و مأموریت دیپلماتیک در ایران نگاشته شده و تصویری زنده از جامعه، فرهنگ و فضای سیاسی ایران در اوایل قرن بیستم ارائه می‌دهد.

آثار ویلهلم لیتن، که بر مشاهدات مستقیم و تجربه‌های کنسولی او استوار است، امروزه از منابع اولیه ارزشمند برای مطالعه تاریخ سیاسی ایران و خاورمیانه در سال‌های پیش و پس از جنگ جهانی اول محسوب می‌شوند.

حضور طولانی‌مدت لیتن در محیط اداری و فرهنگی ایران و سروکار داشتن با مکاتبات رسمی، اسناد دولتی و مذاکرات سیاسی، موجب شد افزون بر زبان گفتاری و نوشتاری فارسی، با شیوه‌های تخصصی نگارش اسناد دیوانی نیز آشنا شود. یکی از مهم‌ترین مهارت‌های او، تسلط بر خط شکسته‌نستعلیق بود؛ خطی که در بسیاری از اسناد اداری و مکاتبات رسمی دوره قاجار به کار می‌رفت. این توانایی به لیتن امکان می‌داد اسناد، قراردادها و مکاتبات رسمی ایران را بدون وابستگی به ترجمه‌های واسطه، مستقیماً مطالعه و تفسیر کند؛ ویژگی‌ای که او را از بسیاری از شرق‌شناسان هم‌عصرش متمایز می‌کرد.

علاقه لیتن به زبان فارسی تنها به مکاتبات سیاسی محدود نبود و او در حوزه ادبیات فارسی نیز پژوهش‌هایی انجام داد. یکی از مهم‌ترین زمینه‌های فعالیت او، مطالعه تعزیه، نمایش آیینی شیعی، بود. لیتن در دوره اقامت خود در ایران، نسخه‌های متعددی از تعزیه‌نامه‌های دوره قاجار را گردآوری کرد و ساختار ادبی، شعر و جنبه‌های نمایشی آنها را مورد بررسی قرار داد.

نتیجه این پژوهش‌ها، کتاب «نمایش در ایران» بود که در سال ۱۹۲۹، در ۳۷۱ صفحه و با مقدمه‌ای از فریدریش روزن (Friedrich Rosen) منتشر شد. لیتن در این اثر، ۱۵ متن تعزیه را که تاریخ نگارش آنها به سال‌های ۱۸۳۱ تا ۱۸۳۴ میلادی بازمی‌گردد، به‌صورت کامل منتشر کرد. این مجموعه، قدیمی‌ترین گردآوری چاپ‌شده از متون تعزیه در اروپا محسوب می‌شود و از این رو، در تاریخ مطالعات ایران‌شناسی اهمیت فراوانی دارد.

لیتن در این کتاب نشان داد که تعزیه صرفاً یک آیین مذهبی نیست، بلکه گونه‌ای پیچیده از هنر نمایشی است که روایت دینی، شعر فارسی، موسیقی، اجرا و حافظه تاریخی را در هم می‌آمیزد. او با نسخه‌برداری، تصحیح و معرفی این متون، سهم مهمی در شناساندن سنت نمایشی ایران به پژوهشگران غربی ایفا کرد.

اهمیت این اثر تنها به انتشار متن‌های تعزیه محدود نیست، بلکه در حفظ و معرفی روایت‌های عامیانه و ادبی مربوط به واقعه کربلا نیز جلوه‌گر می‌شود. لیتن با انتشار این متون، امکان مطالعه دقیق زبان، شعر، شیوه روایت و عناصر نمایشی تعزیه را برای پژوهشگران فراهم کرد و مطالعه ادبیات و نمایش سنتی ایران را از محدوده متون کلاسیک فراتر برد و به عرصه فرهنگ زنده و آیینی جامعه ایرانی کشاند.

پژوهش‌های بعدی در زمینه تاریخ تئاتر ایران و تعزیه بارها به نسخه‌های منتشرشده از سوی لیتن استناد کرده و آنها را از منابع بنیادین شناخت نمایش مذهبی دوره قاجار دانسته‌اند.

آثار او نشان می‌دهند که وی فراتر از یک دیپلمات، پژوهشگری دقیق و ایران‌شناسی آشنا با اسناد دیوانی، نسخه‌های خطی و متون اصیل فارسی بوده است. این آثار همچنین به گسترش شناخت شرق‌شناسان آلمانی از فرهنگ اسلامی کمک کرد؛ شناختی که دیگر تنها بر متون دینی یا ادبی کلاسیک استوار نبود، بلکه آیین‌ها، اجراهای مذهبی و سنت‌های شفاهی را نیز در بر می‌گرفت.

در مطالعات جدید تاریخ شرق‌شناسی نیز آثار لیتن همچنان مورد توجه‌اند و ویلهلم لیتن نمونه‌ای از آنچه «شرق‌شناسی کاربردی» نامیده می‌شود، به شمار می‌آید. در این رویکرد، دانش زبان، تاریخ و فرهنگ شرق صرفاً برای پژوهش دانشگاهی به کار نمی‌رود، بلکه مستقیماً در خدمت فعالیت‌های دیپلماتیک، سیاسی و اقتصادی قرار می‌گیرد.

پژوهشگران معاصر، شرق‌شناسی آلمانی را در بسیاری موارد از سنت‌های استعماری بریتانیا و فرانسه متمایز می‌دانند. به باور آنان، شرق‌شناسان آلمانی، از جمله لیتن، بیش از آنکه در پی اداره مستقیم سرزمین‌ها باشند، بر فراگیری زبان‌های محلی، شناخت فرهنگ بومی و تعامل نزدیک با جوامع منطقه تأکید داشتند. آثار لیتن نمونه روشنی از این رویکرد است، زیرا تقریباً همه نوشته‌های او بر پایه تجربه مستقیم، اسناد فارسی و مشاهده میدانی شکل گرفته است.

کتاب Das Drama in Persien با شماره کتاب‌شناسی «۱۲۶۵-۶۸م» در مخازن سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در اختیار پژوهشگران قرار دارد. همچنین صفحاتی از این کتاب جهت بهره‌مندی علاقه‌مندان در پیوست خبر بارگذاری شده است.