سابقه ی تاريخ شفاهی
سابقه ی كار تاریخ شفاهی در سازمان اسناد و كتابخانه ی ملی ایران، به اواخر سال 1371 و اقدام سازمان اسناد ملی ایران برای تأسیس اداره ی آرشیو شفاهی در مدیریت خدمات آرشیوی برمیگردد. ادارهی آرشیو شفاهی، بخش راها ندازی نشدهای در نمودار تشكیلاتی این سازمان بود كه در ان تاریخ، برای فعالسازی آن تمهیداتی اندیشیده شد و اقدام هائی صورت گرفت. این اداره نخست، فعالیت خود را با جمعآوری منابع مطالعاتی دربارهی تاریخ شفاهی آغازكرد و با بهرهگیری از مطالب اندكی كه به دست آورد، پی برد كه وظیفهاش انجام مصاحبه با افرادی است كه گفتههایشان دارای ارزش تاریخی و استنادی باشد؛ همچنانكه سندهای تاریخی موجود در این سازمان، این نقش را برای پژوهشهای تاریخی ایفا میكرد. ازاینرو پس از جستجو دربارهی مفاهیم بنیادی و كسب رهنمود از برخی استادان تاریخ، كار مصاحبه آغاز شد. محور مصاحبههای تاریخ شفاهی در این سازمان، زندگینامه و گردآوری تجربههای كارساز شخصیتها بود. از آنجا كه شرح وظایف این اداره، بر «انجام مصاحبه با چهره های علمی، فرهنگی، هنری و سیاسی» تأكید داشت، لذا مصاحبههای تاریخ شفاهی در این سازمان با طیف متنوعی از افراد انجام میشد كه می توانستند از جامعهی پیش از انقلاب به گونههای مختلف اطلاعاتی ارائه دهند. از همینجا بود كه مصاحبه با شخصیت هائی كه دارای خاطرات سیاسی بودند، به همان ترتیبی دنبال شد كه مصاحبه با هنرمندان و طبیبان و نویسندگان و اهل فرهنگ.
نخستین مصاحبه ی تاریخ شفاهی با یك پژوهشگر، دومین مصاحبه با یك زمینشناس و سومین مصاحبه، با یك فعال سیاسی صورت گرفت.در آن هنگام، 14 سال از پیروزی انقلاب اسلامی و سه سال از پایان جنگ تحمیلی عراق، علیه ایران می گذشت و جامعه به سكون و آرامش رسیدهبود. اولین درخواستها برای انجام مصاحبه، با استقبال روبهرو شد. از یك طرف افرادی بودند كه بر اثر وقوع انقلاب، زندگیشان با تغییر زیادی مواجه شده بود؛ افراد دیگری بودند كه فكر میكردند ویژگی خاص آنها مثل هنرمند بودنشان مورد توجه كافی قرار نگرفته؛ كسان دیگری هم بودند كه تصور میكردند در موردشان بیعدالتیای رخ داده است. همهی اینها فرصت هائی طلائی بود كه پیشاپیش روی این كار قرار داشت. خواسته یا ناخواسته، از این فرصتها استفاده شد. بیان خاطرات و شرح زندگی، برای این اشخاص فرصتی بود تا با تأمل، به زندگی خود بنگرند، درموردش صحبت كنند و به لحاظ روحی، احساس سبكی و راحتی كنند. چرا كه نه تنها به صحبتهای آنها گوش داده میشد، بلكه بر نكات مهم آن كه ارزش پژوهشی داشت، تأكید میشد. فرصتی باز و كمدغدغه دراختیار آنها بود تا بیندیشند، زندگی خود را بازنگری كنند، از خود بگویند و دیگری را با تجربههای خود شریك كنند و احساس كنند كه قدمی برای تاریخ و فرهنگ كشورشان برمیدارند.
رفتهرفته روش و نحوهی عملكرد مصاحبهگران، موجب شد كه اعتماد مصاحبهشوندگان جلب شود. پایبندی به قولهای دادهشده دربارهی چگونگی بهرهبرداری از مصاحبه، جایگاه سازمان اسناد ملی ایران درمقام یك آرشیو ملی، بهرهبرداری شخصی و خصوصی نكردن از اطلاعات گردآمده و ویژگیهای دیگر، زمینهای شد تا اعتماد روزافزونی پدید آید و اغلب دعوتها برای انجام مصاحبه، با خوشروئی روبهرو شود.
یكی از فرصتهای دیگر كه زمینه ساز موفقیت این كار شد، حمایت مصاحبه شوندگانی بود كه نه تنها خودشان مصاحبه را میپذیرفتند، بلكه چهرههای دست نیافتنی دیگری را نیز معرفی میكردند و راه تماس با آنها را هموار میساختند. به این ترتیب هر مصاحبهشونده، حلقهی زنجیری بود كه گروه را به مصاحبهشوندگان دیگری پیوند داد. به سرعت مصاحبه با طیف فراگیری از افراد مطلع صورت گرفت و اطلاعات سودمند و مستندی گردآوری شد.
اطلاعات حاصل از مصاحبههای تاریخ شفاهی را، میتوان در مجموعه هائی با موضوعات زیر، دسته بندی كرد: مجموعهمصاحبه با پزشكان، بزرگان نمایش، متخصصان كتابداری، استادان فلسفه و عرفان، اساتید علوم حوزوی و اسلامی، نقاشان معاصر، موسیقیدانان و سازندگان ساز، هنرمندان صنایعدستی، هنرمندان خوشنویس، ادیبان و شاعران و داستانسرایان، استادان ایرانشناسی و تاریخ و باستانشناسی؛ مصاحبه دربارهی انقلاب اسلامی ایران، ملی شدن صنعت نفت، جنگ جهانی دوم، احزاب سیاسی، سازمانها و تشكیلات دولتی، كشاورزی و سدسازی، انجمنها، بنیادها و جمعیتها، چهرهها و شخصیتهای اجتماعی و سیاسی، رادیو و تلویزیون، مطبوعات، دانشگاهها، فعالیتهای سیاسی و اجتماعی، لغتنامه ی دهخدا و بسیاری موضوعات دیگر.
فهرست نام های مصاحبه شوندگان تاریخ شفاهی
یكی از دستاوردهای جانبی این كار، گردآمدن اسناد و مداركی در كنار منابع مصاحبه بود. بهاینترتیب كه برخی از مصاحبهشوندگان، مداركی در تكمیل مصاحبههای خود به سازمان هدیهكردند. این مدارك، شامل كتاب، مطبوعات، منابع دیداری و شنیداری، محموعه، اسناد و مكاتبات شخصی، عكس و موادی از این دست بود. امروز در كنار آرشیو تاریخ شفاهی، آرشیو با ارزشی نیز از منابع پیوست مصاحبه، گردآوری و نگهداری میشود.
از آنجا كه فعالیت در حوزهی تاریخ شفاهی، هنوز هم برای كارشناسانی كه در این حوزه كار میكردند، بهدرستی شناختهشده و تعریف شده نبود، لذا یكی دیگر از فعالیتهای ادارهی آرشیو شفاهی، ترجمه و تألیف مقالههای علمی در این باره بود. شماری از این مقالهها در شماره های مختلف فصلنامهی گنجینهی اسناد به چاپ رسیده است، مانند مقاله دربارهی تاریخ شفاهی در شمارهی 55 آن فصلنامه، ترجمهی مقاله ی تاریخ خانوادگی در شمارهی 54 همان فصلنامه، ترجمه ی مقاله ی آسیبهای پیاده كردن مصاحبه های تاریخ شفاهی در شماره ی 58 همین مجله، ترجمهی مقاله ی مهارت های مصاحبهی تاریخ شفاهی در شمارهی 60، مقالهی شیوهی فهرست نویسی و رده بندی منابع تاریخ شفاهی در شمارهی 61 و شیوه نامهی تاریخ شفاهی در شمارهی 64 آن.
در دوم شهریورماه سال 1381، شورای عالی اداری، طی مصوبهای سازمان اسناد ملی ایران را با كتابخانه ی ملی جمهوری اسلامی ایران ادغام كرد. سازمان جدید كه سازمان مدارك فرهنگی انقلاب اسلامی را نیز دربرداشت- در سال 1385 دارای تشكیلات جدیدی شد كه در آن، وظایف تاریخ شفاهی به گروه اطلاع رسانی منابع دیداری و شنیداری سپرده شد. از آنجا كه این گروه در درجهی اول وظیفهی اطلاع رسانی را پیش روی خود داشت، مبنا را بر اطلاع رسانی منابع تاریخ شفاهی گذاشت و كوشید تا وضعیت جدید، راه نوینی برای توسعهی فعالیت های تاریخ شفاهی در حوزهی اطلاع رسانی باشد.
نخستین همایش تاریخ شفاهی ایران ، اولین برنامه تخصصیای بود كه سازمان اسناد و كتابخانهی ملی ایران در تاریخ 15م اسفند 1385 برگزار كرد. در این گردهمائی، 16 مقالهی تخصصی در بارهی تاریخ شفاهی ارائه شد كه اغلب آنها در كتاب مجموعهمقالات نخستین همایش تاریخ شفاهی، به چاپ رسیدهاست. پس از آن، جشنوارهی ملی خاطرهها در بهمن 1386، به مناسبت نكوداشت سیامین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، همراه با نمایشگاهی از خاطرات تاریخ شفاهی در بارهی انقلاب اسلامی برگزارشد. از دیگر برنامهها در حوزهی تاریخ شفاهی، میتوان از این موارد یاد كرد: مراسم بزرگداشت و نمایشگاه آثار مرحوم دكترغلامحسین بیگدلی در 17م اردیبهشت سال 1387، به مناسبت روز اسناد ملی؛ نمایشگاه زندگی و آثار روانشاد دكترناصر گیتی در 17 م اردیبهشت سال 1388، با تكیه بر مصاحبهی تاریخ شفاهی با وی؛ مراسم بزرگداشت و نمایشگاه زندگی شادروان نصرتالله خازنی، با تكیه بر مصاحبهی تاریخ شفاهی با ایشان در اردیبهشت 1389؛ نمایشگاه خاطرات تاریخ شفاهی اشغال ایران در جنگ جهانی دوم در شهریور ماه 1389؛ نمایشگاه تاریخ شفاهی كتاب در تاریخ 24 م آبانماه 1389 به مناسبت هفته ی كتاب و كتابخوانی. همچنین در حوزهی چاپ مصاحبههای تاریخ شفاهی، كتاب «از كاخهای شاه تا زندانهای سیبری» خاطرات زندهیاد دكترغلامحسین بیگدلی در سال 1388؛ چاپ و رونمائی كتاب یاد شده، در بهمنماه 1388 برگزار شد.
در ادامهی برنامههای تخصصی تاریخ شفاهی، در تاریخ 15دی ماه 1389، میزگرد تخصصی تاریخ شفاهی با عنوان نقش تاریخ شفاهی در توسعهی تاریخ اجتماعی، در این سازمان برگزار گردید.
یكی دیگر از فعالیتهای این سازمان در زمینه ی اطلاع رسانی تاریخ شفاهی، تهیه ی مجموعهی «صدای ماندگار» در سال 1387 و تهیهی «صدا، جُنگ خبری تاریخ شفاهی» از فروردین سال 1388 است. صـــدای ماندگار مجموعهای از خاطرات تاریخ شفاهی با محور یك موضوع منتخب در ماه بود كه متن مصاحبه و صدای مصاحبهشوندگان را به همراه داشت. این مجموعهی جالب، در 12 شماره تهیه شد و در سال 1388 جای خود را به جُنگ خبری صدا داد. «صدا، جُنگ خبری تاریخ شفاهی »، بیش از هر چیز، اطلاع رسانی اخبار و اطلاعات جدید را درباره ی تاریخ شفاهی، از سراسر جهان مد نظر دارد. در این مجموعه خبری، اخبار تازهی تاریخ شفاهی در ایران و جهان، اطلاعاتی درباره وبگاهها و وبنوشتهای مهم تاریخ شفاهی، اطلاعاتی دربارهی نویسندگان و متخصصان تاریخ شفاهی، معرفی مجموعههای تاریخ شفاهی موجود در سازمان اسناد و كتابخانه ی ملی و برگزیده ی خاطراتی از بزرگانِ مصاحبهشونده، ارائه میگردد.
یكی دیگر از دستاوردهای اطلاعرسانی تاریخ شفاهی، فراهمكردن امكان دسترسی پژوهشگران به مجموعههای تاریخ شفاهی در سازمان، از طریق راهاندازی اتاق اطلاع رسانی تاریخ شفاهی در تالار پژوهش، از سال 1386 است. به همین منظور، 1400 ساعت منبع آنالوگ صوتی و تصویری مصاحبههای تاریخ شفاهی به قالب رقمی تبدیل و 900 جلسه مصاحبه، تاكنون فهرستنویسی شدهاست. همهی منابع قیاسی(آنالوگ) و رقمی(دیجیتال) تاریخ شفاهی در این سازمان دارای نسخههای ثانویه و پشتیبان هستند و در شرایط كنترلشدهی فیزیكی نگهداری میشوند.
در سال 1386 سازمان به منظور توسعهی تولید مصاحبههای تاریخ شفاهی، با استفاده از توانمندی بخش خصوصی، به مصاحبه با شماری از چهرههای شاخص تاریخ و فرهنگ معاصر ایران اقدام پرداخت. در مجموع، حاصل كار مصاحبهگیری در این سازمان از ابتدا تا كنون 1760 ساعت مصاحبه است كه اغلب آنهابا رعایت ضوابط و مقررات سازمان، برای عموم دسترس پذیر است. درخور یادآوری است كه سازمان اسناد و كتابخانه ملی ایران، دارای نمایندگی هائی، در برخی استان های كشور است كه آنان نیز در زمینه ی مصاحبه های تاریخ شفاهی، فعال و كوشا هستند؛ برای نمونه در مدیریت استان یزد بیش از 350 ساعت مصاحبه با موضوعات تاریخی انجام گرفته است. همچنین، در مدیریت استان های همدان، كرمان، آذربایجان شرقی، سیستان و بلوچستان، اصفهان و فارس هم، این فعالیت در دست انجام است.
اینك كه هجده سال از آغاز فعالیت تاریخ شفاهی در این سازمان میگذرد، به نظر میرسد با توجه به رویكرد واحدهای پژوهشی به جمعآوری تاریخ اجتماعی، این سازمان در حوزهی تاریخ شفاهی، با افقهای وسیع تری روبه رو است تا در جایگاه سازمانی پژوهشی و مرجع، نقش خود را به منظور فراهم كردن و توسعهی امكان پژوهش در كشور، به خوبی ایفا نماید.
شفیقه نیكنفس
رئیس گروه اطلاعرسانی منابع دیداری و شنیداری
