به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، رویداد «در قاب یک سند» با هدف معرفی و بازشناسی اسناد مهم، قدیمی و گاه مغفول‌مانده در گنجینه آرشیوی سازمان طراحی شده است. در هر شماره از این مجموعه، یکی از اسناد، رویدادها یا پرونده‌های شاخص آرشیوی معرفی و زمینه‌های تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن برای مخاطبان تبیین می‌شود.

 

پنجاه‌ونهمین شماره از مجموعه «در قاب یک سند»، به مناسبت دوم شهریور، سالروز شهادت محمدعلی رجایی و محمدجواد باهنر و هفته دولت، به معرفی سندی با عنوان «ابلاغ بخشنامۀ محمدعلی رجایی، نخست‌وزیر، توسط شرکت دخانیات با موضوع دستور به نمایندگی‌های ایران در خارج از کشور، مبنی بر لزوم به‌کار بردن نام صحیح خلیج فارس در کلیه اسناد و نقشه‌های سازمان ملل متحد» اختصاص دارد.

 

این بخشنامه در ۸ اردیبهشت ۱۳۶۰ از سوی نخست‌وزیر وقت صادر و در ۶ خرداد ۱۳۶۰ توسط شرکت دخانیات ایران ابلاغ شده است. این سند، از نخستین سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نشان‌دهنده توجه دستگاه اجرایی کشور به صیانت از هویت تاریخی و جغرافیایی ایران در عرصه‌های بین‌المللی است.

 

تلاش برای تغییر و تحریف نام تاریخی خلیج فارس، جریانی سیاسی و فاقد پشتوانه علمی است که به‌ویژه از نیمه دوم قرن بیستم میلادی در برخی محافل منطقه‌ای دنبال شد. در مقابل، اسناد و رویه‌های رسمی بین‌المللی همواره بر اصالت تاریخی این نام تأکید داشته‌اند. از جمله این اسناد، یادداشت رسمی دبیرخانه سازمان ملل متحد به شمارهGEN 1/311 AD  مورخ ۵ مارس ۱۹۷۱ (۱۴ اسفند ۱۳۴۹) است که در آن، استفاده از نام تاریخی «خلیج فارس» در اسناد، نقشه‌ها و مکاتبات رسمی سازمان ملل متحد مورد تأکید قرار گرفته است.

 

محمدعلی رجایی پس از تأیید مجلس شورای اسلامی در مرداد ۱۳۵۹، مسئولیت نخست‌وزیری را بر عهده گرفت و دولت او در شرایطی حساس، هم‌زمان با تثبیت ساختارهای سیاسی کشور و آغاز جنگ تحمیلی، فعالیت خود را دنبال می‌کرد. بخشنامه مورد اشاره در همین دوره صادر شد و نشان‌دهنده توجه دولت وقت به ابعاد حقوقی و بین‌المللی موضوع نام خلیج فارس است.

 

در این بخشنامه، خطاب به نمایندگی‌های جمهوری اسلامی ایران در خارج از کشور تأکید شده است که در تمامی کنفرانس‌ها و مجامع بین‌المللی، نسخه‌ای از یادداشت رسمی سازمان ملل متحد درباره نام خلیج فارس همراه هیئت‌های ایرانی باشد تا در صورت تلاش برای استفاده از نام‌های جعلی، با ارائه این مستندات، نسبت به اصلاح آن اقدام شود.

 

همچنین نمایندگی‌های ایران موظف شده‌اند در صورت مشاهده کاربرد نام مجعول در اسناد رسمی، مکاتبات بین‌المللی، رسانه‌های گروهی و نشریات خارجی، مراتب اعتراض و تذکر رسمی خود را اعلام کرده و پیگیر اصلاح آن باشند. ابلاغ این دستورالعمل از طریق دستگاه‌های مختلف اجرایی، از جمله شرکت سهامی دخانیات ایران، نشان‌دهنده گستره اجرای آن در میان نهادهای دولتی است.

 

اهمیت این سند در پیوند میان دو موضوع بنیادین، یعنی جایگاه شهید محمدعلی رجایی در مدیریت اجرایی سال‌های آغازین انقلاب اسلامی و مسئله خلیج فارس به‌عنوان بخشی از هویت تاریخی و جغرافیایی ایران، نهفته است. این بخشنامه نمونه‌ای از تلاش‌های رسمی دولت ایران برای پاسداری از نام تاریخی خلیج فارس در عرصه‌های دیپلماتیک و بین‌المللی به شمار می‌آید.

 

این سند با شناسه ۹۷-۲۶۴-۱۶۹۱ در آرشیو ملی ایران نگهداری می‌شود.