نمایشگاه مجازی زنان نامی سرزمین من (۳)

وقایع‎‌نگار عهد یغما

بزرگداشت دکتر شیرین بیانی

زندگی‌نامه

شیرین بیانی (زاده 11 مرداد 1317) در تهران متولد شد. پدرش خانبابا بیانی نویسنده، استاد دانشگاه، مورخ، مترجم و بنیانگذار دانشگاه تبریز بود. مادرش ملکه ملکزاده، محقق، نقاش، باستان‌شناس و اولین سکه‌شناس ایرانی، نوه میرزا نصرالله ملک المتکلمین از واعظان معروف مشروطه‌خواه بود. شیرین در سال 1345 با محمدعلی اسلامی ندوشن ازدواج کرد و حاصل این ازدواج دو فرزند پسر بود.

شجره‌نامه شیرین بیانی

تحصیلات

شیرین تحصیلات ابتدایی را در دبستان منوچهری و تحصیلات متوسطه را تا سال نهم در دبیرستان ژاندارک گذراند و به زبان فرانسه مسلط شد. او پس از کلاس نهم به دبیرستان انوشیروان دادگر رفت و با کسب رتبه اول در رشته ادبی، دوره دبیرستان را به اتمام رساند.

شیرین در سال 1336 برای تحصیل در رشته تاریخ وارد دانشگاه تهران شد و از محضر اساتیدی چون دکتر بهمنش، دکتر بینا، دکتر شیبانی، علی اصغر شمیم، دکتر محمدحسن گنجی استفاده کرد. او دوره کارشناسی را پس از سه سال با رتبه اول به اتمام رساند. در سال 1339 عازم فرانسه شد تا در دانشگاه سوربن نزد پروفسور کلود کائن تحصیلات خود را ادامه دهد. پروفسور کائن که با پدر و مادر شیرین بیانی آشنایی داشت تحقیق درباره تاریخ آل جلایر را که تا آن زمان پژوهش مستندی درباره آن انجام نگرفته بود برای رساله دکتری به وی پیشنهاد داد. بیانی در آن دوران همچنین از محضر پروفسور ژان اوبَن بهره برد. وی سرانجام در سال 1342 با بهترین نمره موفق به اخذ مدرک دکتری شد.

شیرین بیانی در سال‌های کودکی

کودکی شیرین بیانی در آغوش مادر (ملکه ملکزاده)

فعالیت‌های شغلی

شیرین در پانزده سالگی اولین کتابش را با عنوان میهمان‌خانه آنژ گاردین اثر کنتس دوسگور از معروف‌ترین داستان‌نویسان کودک فرانسه ترجمه کرد که با مقدمه دکتر پرویز خانلری به چاپ رسید. دکتر خانلری در مقدمه این کتاب در خصوص شیرین بیانی نوشت:

«شاید این مترجم صاحب ذوق و خردسال امروز، نویسنده زبردست فردا باشد.»

شیرین بیانی در سال 1342 پس از بازگشت از فرانسه، در بیست و پنج سالگی، وارد کادر آموزشی دانشگاه تهران شد و در سن بیست و شش سالگی رسما حکم هیئت علمی خود را گرفت و به عنوان جوان‌ترین استادیار این دانشگاه مشغول به کار شد؛ همزمان به ترجمه رساله خود با عنوان تاریخ آل جلایر پرداخت که توسط انتشارات دانشگاه تهران در سال 1343به چاپ رسید. او که استادتمام گروه تاریخ دانشگاه تهران بود در اول شهریور 1385 از دانشگاه تهران بازنشسته شد. شیرین بیانی یکی از 11 نفر از مشاهیر زن این دانشگاه از ابتدای تأسیس آن است. تا کنون 27 اثر تألیفی، 9 اثر ترجمه و تعداد زیادی مقاله پژوهشی توسط شیرین بیانی در حوزه تاریخ و ادبیات به رشته تحریر در آمده است. کتاب زن در ایران عصر مغول توسط مصطفی اویار در سال 2015 و حدود 40 سال بعد از نگارش آن به زبان ترکی ترجمه شد. همچنین کتاب المغول الترکیبة الدینیة و السیاسیة در سال 1388 توسط سیف علی به عربی ترجمه و در بیروت به چاپ رسید. کتاب کوروش کبیر و داریوش بزرگ نیز در سال 1350 به زبان‌‎های انگلیسی، روسی و فرانسوی ترجمه شده است. کتابی نیز با عنوان La medaille de Bahram III, roi sassanide به زبان فرانسوی چاپ شده است.

مفاخر

1. دریافت دوازده لوح تقدیر از مراکز علمی، فرهنگی و دانشگاهی که مهمترین آنها دریافت نشان عالی دولت مغولستان به پاس مطالعاتش در تاریخ امپراتوری مغولان در فروردین سال 1395 در تهران بود.
2. جایزه پانزدهمین دوره کتاب سال برای دوره سه جلدی دین و دولت در عهد مغول در سال 1375

بزرگداشت

1. در 13 دی 1382 انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برای شیرین بیانی مجلس بزرگداشتی ترتیب داد و نام او در فهرست مفاخر فرهنگی ایران ثبت شد و به همین مناسبت از تمبر یادبود او رونمایی شد.
2. در 11 اسفند 1388 انجمن زنان پژوهشگر تاریخ ایران برای او مجلس نکوداشتی ترتیب داد.
3. در 29 آبان 1392 پژوهشکده تاریخ اسلام نشست بزرگداشتی در قالب نقد کارنامه تاریخ‌نگاری شیرین بیانی برگزار نمود.
4. در بهار 1399 فصلنامه ایرانشناسی ایران نامگ ویژه‌نامه‌ای را به شیرین بیانی اختصاص داد.
5. مجله فرهنگی هنری بخارا در تاریخ 21 دی 1399 پانصد و نود و ششمین شب فرهنگی خود را برای پاسداشت یک عمر فعالیت علمی شیرین بیانی برگزار نمود.
6. شهرداری ندوشن به پاس خدمات علمی و فرهنگی شیرین بیانی، میدانی را در موازات میدان دکتر اسلامی ندوشن در این شهر به نام میدان شیرین بیانی نام‌گذاری کرده است. همچنین کوچه‌ای در خیابان وصال شیرازی بین تقاطع ایتالیا و بلوار کشاورز تهران به نام شیرین بیانی نام‌گذاری شده است.

آثار کتاب

1. شوش (بی‌تا). بی‌جا.
2. زن در ایران باستان (بی‌تا). بی‌جا.
3. نظری به روابط فرهنگی ایران باستان با شرق و غرب (بی‌تا). بی‌جا.
4. تاریخ آل جلایر (1345). تهران: انتشارات دانشگاه تهران. این کتاب توسط حیدراف به زبان ترکی قزاقی در قزاقستان ترجمه شده است.
5. داریوش بزرگ (داریوش هخامنشی اول) (1971م- 1350ش). تهران: شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران.
6. کوروش کبیر (کوروش هخامنشی) (1971م-1350ش). تهران: شورای مرکزی جشن شاهنشاهی ایران.
7. زن در ایران عصر مغول (1352). انتشارات دانشگاه تهران.
8. هشت مقاله در زمینه تاریخ (1352). تهران: انتشارات توس.
9. ایران در برخورد با مغول (از مرگ چنگیز تا آمدن هلاکو) (1353). تهران: انتشارات کتابخانه طهوری.
10. شامگاه اشکانیان و بامداد ساسانیان (1355). انتشارات دانشگاه تهران.
11. تاریخ و فرهنگ و تمدن مغول تا صفویه بخش دوره مغول (1366). تهران: دانشگاه تهران.
12. دین و دولت در ایران عهد مغول (1367). جلد اول: از تشکیل حکومت منطقه‌ای مغولان تا تشکیل حکومت ایلخانی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
13. دین و دولت در ایران عهد مغول (1371). جلد دوم: حکومت ایلخانی، نبرد میان دو فرهنگ. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
14. دین و دولت در ایران عهد مغول (1375). جلد سوم: سیاست خارجی ایلخانان در جهان اسلام. تهران: انتشارات مرکز نشر دانشگاهی.
15. تیسفون و بغداد در گذر تاریخ (1377). تهران: انتشارات جامی.
16. نقش زن در ایران باستان (1379). بی‌جا: انجمن زنان پژوهشگر تاریخ.
17. مغولان و حکومت ایلخانی در ایران (1379). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
18. دین و دولت در عهد ساسانی و چند مقاله دیگر (1380). تهران: انتشارات جامی.
19. تاریخ ایران باستان 2: از ورود آریائی‌ها به ایران تا پایان هخامنشیان (1381). تهران: انتشارات سمت.
20. دین و روایت در عهد ساسانی (1382). تهران: روایت فتح.
21. دمساز دوصد کیش: درباره مولانا جلال الدین (1384). تهران: جامی.
22. پنجره‌ای رو به تاریخ: مجموعه نوزده مقاله (1387). تهران: اساطیر.
23. سعدی: خاک شیراز و بوی عشق (1389). تهران: یزدا.
24. خیام کیست؟ (1390). تهران: یزدا.
25. اندیشه خیام (1395). تهران: فرهنگ جاوید.
26. حافظ و جام جهان‌نما همراه با یازده مقاله (1397). تهران: جامی: انتشارات مصدق.
27. خسرو انوشیروان: نوآوری‌ها و هشدارها (1399). تهران: انتشارات جامی.

ترجمه

1. گروه‌بندی ایلات و اختلافات جامعه ایلی مغول در قرون 11 و12 میلادی (13). [بی‌جا: بی‌نا].
2. کنتس دوسگور (1332). میهمانخانه آنژ گاردین (داستانی اخلاقی برای نوجوانان و جوانان). با مقدمه پرویز ناتل خانلری. تهران: بی‌نا. اولین اثر: (در پانزده سالگی).
3. دوسنت اگزوپری، آنتوان (1342). شاهزاده کوچولو. بی‌جا.
4. ولادی‍م‍ی‍رت‍س‍وف‌، ب‍اری‍س‌ ی‍اک‍اول‍ی‍وی‍چ (1345).‌ نظام اجتماعی مغول (فئودالیسم خانه به دوشی). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
5. تاریخ عیلام (1349). تهران: دانشگاه تهران.
6. تاریخ سری مغولان (1350). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
7. مارکیش، سیمون الکسیوویچ (1351). اساطیر. بی‌جا: دنیای دانش.
8. ولادی‍م‍ی‍رت‍س‍وف‌، ب‍اری‍س‌ ی‍اک‍اول‍ی‍وی‍چ‌ (1363). چنگیزخان. تهران: اساطیر.
9. دووامبه، پیر (1394). هنر در قرن پریکلس: عصر زرین آتن. تهران: اطلاعات.

آثار نوشته شده درباره شیرین بیانی

1. ایران نامگ، فصلنامه ایرانشناسی (دانشگاه تورنتو کانادا)، سال 5، شماره 1، بهار 1399، ویژه‌نامه استاد شیرین بیانی.
2. تاریخ‌نگاران زن در ایران معاصر (مطالعه موردی منصوره اتحادیه، شیرین بیانی، فرشته نورایی و هما ناطق)، زهرا قنبری مله، استاد راهنما داریوش رحمانیان، پایان‌نامه دکتری تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه پیام‌نور شیراز، 1392.
3. زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی دکتر شیرین بیانی، مصاحبه و تدوین امید قنبری، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. 1385.
4. گردونه روزگار؛ گفت و شنود با دکتر شیرین بیانی، گفتگوکننده کریم فیضی. تهران: اطلاعات، 1395.