استانداردهای کتابخانه ای

کتابخانه ملـی در جـایگـاه کتابخانه مـادر و مطابق بـا قانون اساسنامه خود، وظیفه گردآوری و تدوین استانداردها و دستور العمل های رایج در حوزه کتابداری و اطلاع رسانی را بر عهده دارد که برخی از آن ها به شرح زیر است:

• •  سرعنوان های موضوعی فارسی

ایـن اثـر در برگیرنده شکـل مستنـد موضوعات مطروحه در کتاب های منتشر شده در داخل ایران است. تاکنون سه ویرایش از آن به چاپ رسیده است.

• •  

    فهرست مستند اسامی مشاهیر و مؤلفان

نـام صحیـح و تـاریـخ تولد یـا فوت افراد سرشناس، نویسندگان و مترجمانی که کتابی از ایشان یا راجع به ایشان در ایـران منتشـر شـده بـاشـد را می توان در ایـن اثر یافت. به عبارت دیگر این اثر مانند سر عنوان های موضوعی فارسی و دارای پشتوانه انتشاراتی است.

• •  سر عنوان های موضوعی پزشکی

بـه علـت تنـوع و گستردگی موضوعات در علـم پزشکی، سر عنوان های این حوزه به صورت مبنی جداگانه در دو جلد از جانب کتابخانه ملی ایران تدوین و منتشر شده است.

• •  گسترش های رده بندی

از آنجـا کـه رده بندی های مـوجـود در سطح جهان در موضوعات مختص ایران و اسلام، جوابگو نیست، کتابخانه ملی سالهاست که به تدوین گسترش های مختلفی از رده بندی های دیویی و کنگره می پردازد.

 1. گسترش های دیویی

تاکنون گسترش رده بندی دیویی برای تاریخ ایران، ادبیات ایران، زبان های ایران، جغرافیای ایران و اسلام تدوین و منتشر شده است.

 2. گسترش های کنگره

عـلاوه بـر تاریخ، ادبیات و جغرافیای ایران و اسلام با رده های فلسفه اسلامی (BBR)، سازمان های آموزشی در ایـران (LGR)، ادبیـات فرانسه (PQ)، ادبیـات عربی (PJA) و ادبیات روسی (PG) نیز مطابق با استانداردهای کتابخانه کنگره، گسترش یافته است:

استانداردهای آرشیو

استاندارد جهانی این نوع فعالیت همکـاری دایمـی کارشناسـان بخـش مـدیریت اسناد آرشیو ملی با مدیران و کارکنان اسناد سازمان ها، در تعـین عمـر مفیـد بـرای انـواع اسـناد در دوره های مختلف، جداول زمانی ارزشیابی و... به منظور ایجاد چرخه یا گـردش کـار مناسـب اسـناد است.

این گردش کار که توأم با نظارت و راهنمایی دقیق در نحوه دریافت، تولید، طبقـه بنـدی و بایگانی اسناد می باشد؛ در خیلی از کشورها به عنـوان پرونـده (پوشـه ملـی) و یـا نظـام متحدالشکل مدیریت اسناد نام برده می شود و در آن کلیه اقدامات و فعالیت های مربوط به دوره های جـاری ونیمه جاری بودن اسناد و نیز چگـونگی ارتبـاط بـا مرکـز بایگـانی راکـد، تهیـه لیـست های انتقـال و آماده سازی و ارسال اسناد پیش بینی شده است.

دیجیتال سازی

انعطاف پذیری، انسجام، گسترش پذیری و میان کنش پذیری، ویژگی های اصلی کتابخانه های دیجیتالی و وجه تمایز با دیگر نظام های اطلاعاتی است. هر چند این اصول برای همه نظام های اطلاعاتی مطلوب است، اما برای نظام کتابخانه دیجیتالی یک ضرورت است. به عبارت دیگر، هرگاه چنین ویژگی هایی در سیستم کتابخانه دیجیتالی بوجود آید می توان یک کتابخانه دیجیتالی استاندارد را مدعی شد.

تهیه، تنظیم و بومی سازی این استانداردها نیازمند مشارکت نخبگان سازمان است که این امر با تشکیل کارگروه استانداردها میسر گردیده است.

با توجه به این ضرورت که کتابخانه ها باید آمادگی همگامی و سازگاری با تغییر و تحولات سریع فناوری های اطلاعات را داشته باشند و بتوانند ضمن ارتقای سیستم ها، یکپارچگی و صحت داده های موجود در پایگاه های اطلاعات خود را حفظ نمایند؛ کتابخانه ملی در صدد برنامه ریزی و تدارک نرم افزار استاندارد و مناسبی برای حفاظت و نگهداری و دسترسی مجموعه دیجیتال خود است. از آنجا که حفاظت و نگهداری مجموعه های دیجیتال مستلزم بکارگیری فناوری ها و پروتکل هایی است که با استانداردهای نگهداری مجموعه های آنالوگ تفاوت عمده و ماهوی دارد. انباره مورد نظر باید الزاما قادر به پذیرش منابع دیجیتال، ذخیره سازی و مدیریت این منابع همراه با فراداده های مرتبط (توصیفی، ساختاری، فنی، مدیریتی...) و تضمین دسترس پذیری این منابع در بلند مدت باشد.

استاندارد دیجیتال‌سازی اسناد و منابع کتابخانه‌ای

استاندارد بین‌المللی دیجیتال‌سازی

مجموعه سازی منابع دیجیتال

لازم است در مجموعه سازی منابع دیجیتال، به استانداردهای زیر توجه شود:

1. مجموعه کتابخانه دیجیتال باید پیوسته و بی وقفه سرپرستی و پشتیبانی ‌شود، به این معنا که تک تک منابع آن درسراسر چرخه حیات خود به صورت پویا و روزآمد مدیریت شده و مورد بازنگری قرار گیرد.
2. مجموعه کتابخانه دیجیتال باید به نحوی گسترده در دسترس عموم قرار گیرد و موانع غیر ضروری بر سر راه استفاده از آن وجود نداشته باشد.
3. مجموعه کتابخانه دیجیتال باید حقوق مالکیت معنوی آثار را رعایت کرده و آن را محترم ‌بدارد.
4. مجموعه کتابخانه دیجیتال باید ساز و کارهایی برای ارائه  آمار مربوط به میزان استفاده و نیز سایر آمارهایی داشته باشد که امکان اندازه گیری سودمندی و ثمربخشی آن را بر مبنای روش های استاندارد میسر ‌سازد.
5. مجموعه کتابخانه دیجیتال باید، قابلیت سازگاری و میان کنش پذیری با سایر مجموعه های دیجیتال را داشته باشد.
6. مجموعه کتابخانه دیجیتال باید به راحتی و روانی در مسیر کار جاری کاربران (کارمندان و کاربران نهایی) قرار گرفته و با آن هماهنگ و همسو باشد. در مواردی که کاربر نهایی مجاز به همکاری در مجموعه سازی است، لازمست گزینه ها و منوهای ویژه جهت تعامل با کاربر و یا تسهیل در بارگذاری و انتقال آثار پیش بینی شود.
7. مجموعه کتابخانه دیجیتال باید از تداوم پذیری درطول زمان برخوردار باشد.

• نشانه مؤلف فارسی برای رده بندی های دیویی و کنگره.
•  تدوین و انتشار مارک ایران.
•  استانداردهای کتابخانه های آموزشگاهی، دانشگاهی، تخصصـی، نابینـایـان و زنـدان.