به گزارش روابط‌عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، پنجاه‌وهفتمین نشست از مجموعه نشست‌های «صد کتاب ماندگار قرن» یکشنبه ۲۹ شهریورماه ۱۴۰۵ از ساعت ۱۰ تا ۱۲ در مرکز همایش‌های بین‌المللی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار شد.

در این نشست، فرهاد قربان‌زاده، زبان‌شناس و ویراستار، و مونا ولی‌پور، عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید بهشتی، درباره این اثر سخن گفتند. دبیری نشست را هومن یوسفدهی، پژوهشگر زبان و ادب فارسی، بر عهده داشت.

کتاب «دستور زبان فارسی پنج استاد» حاصل همکاری جلال‌الدین همایی، عبدالعظیم قریب، رشید یاسمی، بدیع‌الزمان فروزانفر و ملک‌الشعراء محمدتقی بهار است. این اثر نه‌تنها متنی آموزشی، بلکه بازتاب کوشش جمعی نسلی از ادیبان و پژوهشگران برای تدوین منظم و قابل آموزش قواعد زبان فارسی به‌شمار می‌آید.

 

هومن یوسفدهی، پژوهشگر زبان و ادب فارسی و دبیر نشست، گفت: «واژه «دستور» برای نامیدن مجموعه قواعدی که هدف آن تعیین روش‌های درست سخن‌گفتن و درست نوشتن در زبان است، به کار می‌رود. این کاربرد نخستین‌بار از سوی میرزا حبیب اصفهانی صورت گرفت و سنگ‌بنای قواعد و دستور زبان فارسی به دست او گذاشته شد.»

وی افزود: «دستورنویسی در ایران از سده سیزدهم قمری آغاز شد و آثار نخستین این حوزه بیشتر تحت تأثیر صرف و نحو عربی بودند. میرزا حبیب اصفهانی با تألیف «دستور سخن» و «دبستان پارسی»، قواعد زبان فارسی را بر اساس طرحی تازه تنظیم کرد و بیشترین تأثیر را بر دستورنویسان پس از خود گذاشت. پس از او، عبدالعظیم قریب در سال ۱۲۸۸ یک دوره دستور زبان فارسی برای تدریس در مدارس تدوین کرد و کلمات فارسی را به ۹ قسم تقسیم کرد.»

یوسفدهی ادامه داد: «در سال ۱۳۲۸، کتاب معروف به «دستور زبان فارسی پنج استاد» با همکاری ملک‌الشعرای بهار، بدیع‌الزمان فروزانفر، جلال‌الدین همایی، غلامرضا رشیدیاسمی و عبدالعظیم قریب برای تدریس در مدارس تألیف شد. این کتاب در دو جلد برای دانش‌آموزان تنظیم شده و در پایان هر مبحث، پرسش‌هایی برای درک مطلب دارد. شواهد آن نیز از آثار شاعران مشهور فارسی انتخاب شده است. این اثر بعدها با خط احمد خوشنویس و به اهتمام امیراشرف‌الکتابی منتشر شد و پس از آن نیز به اهتمام جهانگیر منصور به چاپ رسید.»

وی بیان کرد: «پس از انتشار این کتاب، با پژوهش‌های پرویز ناتل خانلری، مباحث زبان‌شناسی وارد دستورنویسی فارسی شد و توجه از سخن بزرگان ادب به زبان زنده و رایج معطوف شد. به‌تدریج، دیدگاه تجویزی جای خود را به دیدگاه توصیفی داد و آثار متعددی در این حوزه نوشته شد. با وجود تنوع کتاب‌های دستور زبان، یازدهمین چاپ «دستور زبان فارسی پنج استاد» در سال ۱۴۰۳ منتشر شد. پرسش مهم این است که علت تداوم اقبال به این کتاب چیست، هر یک از پنج استاد چه نقشی در تألیف آن داشته‌اند و آیا این اثر صورت مفصل‌تری از دستور عبدالعظیم قریب است یا بخش‌های مختلف آن جداگانه به دست این پنج استاد نوشته شده است.»

 

فرهاد قربان‌زاده، زبان‌شناس و ویراستار، گفت: «کتاب «دستور زبان فارسی پنج استاد» نام پنج تن از استادان تراز اول زبان و ادبیات فارسی را بر خود دارد. آرزوی هر نویسنده‌ای است که اثری بنویسد که بتوان تاریخ موضوع را به پیش و پس از انتشار آن تقسیم کرد و به گمان من، این کتاب توانسته است چنین جایگاهی پیدا کند.»

وی افزود: «محمدرضا باطنی در کتاب «نگاهی تازه به دستور زبان» به جای ارائه یک دستور زبان، چگونگی نگارش آن را بررسی و کاستی‌ها و لغزش‌های دستورهای پیشین را بیان کرده است. من نیز با استناد به بخش‌هایی از این اثر، به برخی از این کاستی‌ها در کتاب «دستور زبان فارسی پنج استاد» اشاره می‌کنم. میان صورت‌های زبان و قلمرو معنا رابطه وجود دارد، اما این رابطه مانند نسبت میان یک علامت و مفهوم آن در ریاضیات ثابت نیست. همچنین میان واقعیت زبانی و واقعیت جهان خارج تفاوت وجود دارد و هر تقسیم‌بندی زبانی الزاماً با تقسیم‌بندی جهان خارج مطابقت ندارد. ممکن است واژه‌ای به صورت جمع به کار رود، اما معنای مفرد داشته باشد یا صورت دستوری یک فعل با زمانی که جمله بر آن دلالت می‌کند، متفاوت باشد.»

قربان‌زاده بیان کرد: «دستور زبان نباید تجویزی باشد. زبان‌شناس باید به زبان به‌عنوان دستگاهی نظام‌یافته نگاه کند و قواعد حاکم بر آن را کشف و توصیف کند. وظیفه دستور زبان، آموزش درست گفتن و درست نوشتن نیست، بلکه باید دانش و توانش زبانی موجود در ذهن گویشوران را استخراج و در قالب قواعد توصیف کند.»

این زبان‌شناس در پایان گفت: «یکی از ایرادهای دستورهای سنتی، انعطاف‌ناپذیری آن‌هاست. نویسندگان این دستورها معمولاً تصور می‌کنند در هر مورد فقط یک صورت درست وجود دارد و صورت‌های دیگر نادرست‌اند، در حالی که در بسیاری از موارد، دو یا چند صورت زبانی می‌توانند پابه‌پای یکدیگر درست باشند. زبان همواره در حال تغییر است و نمی‌توان زبان فارسی معاصر را تنها با استناد به شواهدی از متون کهن توصیف کرد.»

 

مونا ولی‌پور، عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه شهید بهشتی، گفت: «برای بررسی این کتاب باید آن را در بستر تاریخی خودش قرار دهیم. دستورهایی که پیش از ورود علم زبان‌شناسی به ایران نوشته شده‌اند، طبیعتاً در چارچوب دستور سنتی قرار می‌گیرند. این کتاب نیز حدود سال‌های ۱۳۱۸ یا ۱۳۱۹ نوشته و در سال ۱۳۲۸ منتشر شده است. بنابراین نمی‌توان از اثری متعلق به آن دوره انتظار داشت میان دستور فارسی معاصر و دستور فارسی کلاسیک تمایز روشنی برقرار کند. مباحث تجویزی کتاب را نیز باید با توجه به این نکته بررسی کرد که در آن زمان، ویرایش و درست‌نویسی هنوز به حوزه‌ای مستقل تبدیل نشده بود و مطالب مربوط به درست و غلط زبانی در کتاب‌های دستور مطرح می‌شد.»

وی افزود: «عبدالعظیم قریب نخستین کسی بود که در مدارسی که تازه در ایران تأسیس شده بودند، آموزش روشمند دستور زبان را آغاز کرد. او برای آموزش ادبیات و دستور، متن‌ها و منتخباتی متناسب با دانش‌آموزان فراهم آورد و دستور زبان را به‌عنوان ماده‌ای درسی و مستقل وارد مدرسه کرد. پیش از آن، کتاب درسی دستوری که یک ایرانی برای دانش‌آموز ایرانی نوشته باشد، نداشتیم. دستورهای قریب بر اساس اسلوب زبان‌های مغرب‌زمین نوشته شده‌اند و تقسیم‌بندی اجزای کلام نیز در آن‌ها بر همین سنت استوار است. این شیوه در «دستور زبان فارسی پنج استاد» نیز ادامه پیدا کرده و مباحثی مانند اسم، صفت، کنایات، عدد، فعل و حرف اضافه، مبنای تقسیم‌بندی مطالب قرار گرفته‌اند.»

ولی‌پور بیان کرد: «یکی از مسائل این کتاب، چندمؤلفی‌بودن آن است. پنج استاد بزرگ در تألیف کتاب نقش داشته‌اند و می‌توان حدس زد که هرکدام بخش‌ها یا نکاتی را نوشته‌اند، اما همین موضوع موجب نوعی پراکندگی و ناهماهنگی شده است. برای نمونه، مبحث فعل یک‌بار در جلد نخست و بار دیگر در جلد دوم مطرح می‌شود و میان این دو بخش، در کنار شباهت‌ها، تفاوت‌ها و حتی تناقض‌هایی دیده می‌شود. احتمالاً فصل فعل در جلد دوم را قریب نوشته است، زیرا شباهت بسیاری با کتاب او دارد، اما ممکن است بخش فعل در جلد نخست نوشته فرد دیگری، احتمالاً بهار، باشد. به نظر می‌رسد پس از تألیف نیز یک نفر مسئولیت هماهنگ‌کردن نهایی بخش‌ها و برطرف‌کردن تناقض‌ها را بر عهده نداشته است.»

وی ادامه داد: «اهمیت و شهرت این کتاب، هم به نام پنج استاد بزرگی بازمی‌گردد که بر آن قرار گرفته، هم حاصل کتاب درسی‌بودن آن است و هم از برتری‌های محتوایی آن نسبت به آثار پیشین ناشی می‌شود. برخی تقسیم‌بندی‌های درست، اصطلاحات فارسی و نکات ظریف دستوری نخستین‌بار یا از نخستین‌بارها در این کتاب مطرح شده‌اند و هنوز نیز در کتاب‌های دانشگاهی به کار می‌روند. در کنار این امتیازها، خطاهایی نیز در کتاب دیده می‌شود، از جمله اینکه مفعول در شمار ارکان اصلی جمله قرار نگرفته یا در تعریف برخی مفاهیم مربوط به وجه فعل، تلقی دقیقی ارائه نشده است. با وجود این کاستی‌ها، کتاب در زمان خود اثری مهم و برخوردار از نوآوری‌های قابل توجه بوده است.»

در حاشیه این برنامه، کلیپی درباره کتاب «دستور زبان فارسی پنج استاد» و پدیدآورندگان آن برای حاضران پخش شد. بخش پایانی نشست نیز به طرح پرسش‌های حاضران و پاسخ‌های سخنرانان اختصاص یافت.

مجموعه نشست‌های «صد کتاب ماندگار قرن» با هدف معرفی و بررسی آثار تألیفی شاخص و تأثیرگذار ایران در یک قرن اخیر، هر دو هفته یک‌بار در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزار می‌شود.