چهارمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی

تجلیل از استاد احمد منزوی  (1382: تهران)

این آیین در 20 آذرماه 82 در کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی برگزار شد

در این مراسم خدمات علمی استاد احمد منزوی را به پاس چند دهه تلاش ماندگار و خستگی‌ناپذیر در عرصه فهرست‌نگاری و هموارسازی راه تحقیق و پژوهش متون خطّی ارج نهاد.

او نه تنها خود سرمایه‌ای بس گرانقدر برای جامعه ما به شمار می‌رود، بلکه خانواده دانشمند و دانش پرورش که با ارائه آثاری جاودان و ارجمند در این راه پرافتخار گام نهاده‌اند نیز سزاوار تکریم و قدردانی‌اند.

استاد علّامه مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی، پدر استاد احمد منزوی، نامی نیست که در تاریخ شیعه و نزد تاریخ‌نگاران، کتاب‌شناسان و پژوهندگان سراسر گیتی ناشناخته باشد. این دانشمند برجسته، سراسر عمر خود را در راه معرفی زوایای تاریک و ناپیدای تلاش‌های علمی عالمان شیعه سپری کرد و با آثاری که از خود بر جای نهاد، بنای پرعظمت فرهنگ و اندیشه پیروان اهل بیت (ع) را در برابر دیدگان جهانیان قرار داد و ناآگاهان و یاوه‌گویان را از تکرار سخنان جاهلانه نادم گرداند.

شخصیت ویژه آیین

استاد احمد منزوی در شهر سامره از کشور عراق، به سال 1304 شمسی در خانواده‌ای روحانی زاده شد .پدرش حاج شیخ آقا بزرگ تهرانی، نگارنده دایره‌المعارف بزرگ کتابشناسی«الذریعه الی تصانیف الشیعه» هستند، و کار بزرگ دیگر ایشان «طبقات اعلام‌الشیعه» می‌باشد، که نه ایشان و نه کارهای ایشان نیاز به تعریف ندارند. مادرش مریم خانم دختر آقا سید احمد دماوندی، یکی از روحانیون روزگار خود بود که فرزندان ایشان با نام خانوادگی آریان در تهران و ایران پراکنده هستند.

استاد منزوی تا ده سالگی در سامره بود. در 1314 شمسی به علت این که پدر برای آغاز به کار چاپ «الذریعه الی تصانیف الشیعه» به نجف رفت، ایشان نیز با خانواده راهی این شهر شد. کلاس ششم ابتدایی را در مدرسه علوی ایرانیان در شهر نجف گذراند. استاد ضمن تحصیل در یک دوزندگی به شاگردی می پرداخت، ادبیات فارسی را نزد عمویش حاج محمد ابراهیم بهشتی‌پور و « جامع‌المقدمات» را نزد شاگردان پدر آموخت. در 1322 شمسی برای ادامه تحصیل نجف را رها کرده به تهران آمد و در مدرسه سپهسالار جای گزید. کلاس دوازده ادبی را همراه داوطلبان در مدرسه دارالفنون تهران گذراند و در خرداد 1327 شمسی از شعبه معقول دانشکده معقول و منقول که امروز دانشکده الهیات خوانده می‌شود، با درجه لیسانس فارغ‌التحصیل شد و به کار دبیری در شهرستان انزلی پرداخت. در انزلی یکی از همکارانش به نام خدیجه جاویدی را به همسری برگزید. سفرش درانزلی طولی نکشید که با رویداد 15 بهمن 1327 خورشیدی مصادف شد و پس از چندی زندان کوتاه مدت، به تهران برگشت.

حاصل کار استاد در تهران چاپ چند مجلد از «الذریعه الی تصانیف الشیعه» پدر بود و چند مجله فهرست از کتابخانه مجلس و ملک. و از همه مهمتر نگارش و چاپ 6 مجلد «فهرست نسخه‌های خطی فارسی» نسخه‌هایی که عمدتاً در ایران وجود داشت و یا فیلم نسخه‌های آن در ایران بود. این فهرست از سوی مرکز فرهنگی ریالR.C.D  سالهای 1348-1353 چاپ و منتشر شده است که در برگیرنده نزدیک به پنجاه هزار نسخه است.

استاد برای فراهم ساختن « فهرست مشترک از همه نسخه‌های فارسی» 1356 به پاکستان، افغانستان و هند سفر کرد، بالاخره از سوی دولت وقت پاکستان در «مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان» به کار تحقیق در نسخه‌های خطی فارسی پرداخت و نزدیک به شانزده سال در پاکستان بود.  کار استاد در پاکستان نگارش و چاپ چهار مجلد« فهرست نسخه‌های خطی کتابخانه گنج بخش» ، نگارش و چاپ چهارده مجلد« فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی، نگارش و چاپ  سعدی بر مبنای نسخه‌های پاکستان» بود که به مناسبت هشتصدمین سالگرد سعدی1363 چاپ شده است. پایه‌گذاری نگارش « فهرستواره کتاب‌های فارسی» که اکنون در تهران، در مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی دنبال می‌شود.

در هند پایه « فهرست مشترک نسخه‌های خطی فارسی در هند» را با کمک استادان هندی گذارده، فهرست نسخه‌های خطی فارسی در کتابخانه‌های عمومی و آرشیو پتیاله (پنجاب هند) را تهیه کرده، که بعدها به کوشش رایزنی فرهنگی ایران در هند چاپ شده است. نظارت بر کار دانشجویان ایرانی و استادان هندی بر نگارش فهرست‌هایی از نسخه‌های خطی و فارسی در کتابخانه‌های هند از دیگر فعالیت‌های استاد منزوی است.

پس از برگشت به میهن (زمستان 1369 ش.) در مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی طرح « فهرستواره کتاب های فارسی‌» را دنبال کرده و تاکنون چهار مجلد پخش شده و مجلد 5 و 6 زیر چاپ است. ضمناً دو فهرست زیر را نیز در این مرکز تهیه کرده است.

الف- فهرستنویسی از نسخه‌های خطی موجود در کتابخانه

ب- فهرستنویسی از نسخه‌های عکسی این کتابخانه

برگزیدگان

سخنران

1. 1. حجت‌الاسلام و المسلمین سید محمدعلی احمدی ابهری
   2. دکتر نجفقلی حبیبی، دبیر علمی آیین
   3. سیدکاظم بجنوردی، رئیس کتابخانه ملّی جمهوری اسلامی ایران
   4. دکتر سلیم نیساری، عضو فرهنگستان زبان و رئیس سابق موسسه فرهنگی منطقه‌ای (R.C.D) (شکراللهی، 1382، ص.21).
   5. دکتر اکبر ثبوت،  از دستیاران استاد منزوی در تألیف فهرست مشترک پاکستان
   6. حافظیان رضوی، نماینده انجمن کتابداران و اطلاع‌رسانی ایران
   7. دکتر سرسنگی (معاون هماهنگی عارف)، قرائت پیام عارف (معاون اول رئیس جمهور)
   8. استاد احمد منزوی
   9. حمد مسجد جامعی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی
   10. عمادالدین شیخ الحکمایی، قرائت بیانه هیأت داوران

گزارش دبیرخانه

دبیرخانه آئین بزرگداشت ضمن مکاتبه و دادن فراخوان به رسانه‌ها، از مراکز فرهنگی کشور، مؤسسات علمی و ناشران درخواست کرد تا در محورهای تعیین شده آثار خویش را جهت داوری و ارزیابی و انتخاب اثر یا فرد برگزیده و شایسته تقدیر معرفی نمایند.

از آنجا که در برخی محورهای پیش‌بینی شده، اثر و یا کار فوق العاده‌ای به دبیرخانه ارائه نشده بود، کار بررسی و ارزیابی در این محورها به سال های آتی موکول گردید. کار داوری با دقت و وسواس زاید الوصفی انجام پذیرفت و در نتیجه در برخی محورها، اثر و یا فردی به عنوان برگزیده یا شایسته تقدیر انتخاب نگردید (گزارش چهارمین آیین ...، 1382، ص.142). مقالات ارسالی به دبیر‌خانه همایش از لحاظ زمانی شامل آن دسته از مقالاتی می‌شود که از شهریور ماه 1381 تا شهریور ماه 1382 در داخل کشور چاپ شده بود. در این سال هیات داوران در محورهای کتابداری نسخ خطی، نشریات و اطلاع‌رسانی نسخ خطی تصمیم گرفت با توجه به محدویت کمی آثار مورد بررسی، ارزیابی و داوری در این محورها هر دو سال یکبار انجام گیرد.