دوازدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی

 

 

---

 

یکی از دلایل قداست و ارزش قلم ، کتاب و کتابت در هنر و فرهنگ اسلامی، نزول آیات شریفه ذیل بر پیامبر اکرم است که فرموده : اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ ﴿۳﴾ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ﴿۴﴾ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یعْلَمْ ﴿۵﴾. (سوره ۹۶: العلق ، آیه 3-5) ویا آنجا که می فرماید :  ن وَالْقَلَمِ وَمَا یسْطُرُونَ.( سوره ۶۸: القلم، آیه 1) نزول این آیات شریفه درست زمانی روی داد که در محدوده زمانی و مکانی آن تاریخ، تعداد بسیار اندکی از افراد ، سواد خواندن و نوشتن داشتند.

کتابت در جهان اسلام از جایگاه رفیعی برخوردار بوده و از بُعد تاریخی اصلی‌ترین نشانه اندیشه اسلامی ایمان به کلام الله مجید است . کامل ترین و ظریف‌ترین هنر با استفاده از گرانبهاترین مواد برای پدیدآوردن نسخه‌ای زیبا از معجزه جاوید دین آخر الزمان به کار برده اند و تأثیر و برکت این حرکت هنری به تکامل خوشنویسی در نسخه آرایی منجر گردید. اعتقاد کاتبان در نگارش معجزه پیامبر مکرم اسلام (صل الله علیه و آله وسلم) ، قرآن کریم از قلبشان سرچشمه می گرفت و نیت قرب الهی را به همراه داشت.

 با نگاهی به دستنوشته‌ها و نسخه های خطی در طول ادوار مختلف تاریخی ، سیر کتابت و کتاب‌آرایی از نظر کاغذ، خط ، رنگ ، تذهیب و تجلید توسط استادان خوشنویس ، نقاش و صحاف  با ظرافت و چیره دستی، دقیق‌ترین شیوه ها را مصروف داشتند بطوریکه از قرون دوم تا پنجم هجری خط و تذهیب های بکار رفته ساده بوده ، در قرن‌های پنجم تا ششم تذهیبات منسجم‌ و استوارتر گردیده ، تذهیب قرن هشتم پرقدرت و باشکوه بوده و در سده نهم و دهم هجری با تذهیباتی مجلل، زینتی و با ظرافت مواجه هستیم. به واقع هنرمند مسلمان از نقش ها برای تجسم زیبایی ها و از رنگهای شفاف و درخشان برای روح بخشیدن به آن استفاده کرده است.

 در نسخه آرایی ادوار مختلف اسلامی، قرار گرفتن سرلوح در صفحات آغازین کتاب به عنوان محل ورود و مرکز توجه خواننده بوده و یکی از علائم نشان دهنده نفاست هنری کتاب افزون بر ارزش و اعتبار محتوای آن است که به محض دیده شدن‌‌‌‌ ، اندیشه بیننده را مسحور و مجذوب محتوای کتاب بنماید و به همین منظور چشم‌نوازترین الگوهایی که از طبیعت و اشکال هندسی اقتباس شده به زیباترین وجه ممکن ترسیم گشته و از رنگهای مختلف ، شفاف و خیره کننده برای رنگ آمیزی استفاده گردیده است.

هنرمندان اسلامی با استفاده از شنگرف ، لاجورد و آب طلا (زر) بعلاوه رنگهای درخشنده و شفاف از طرح‌های اسلیمی ، هندسی وگلهای ختایی در طراحی ، با دنبال کردن یک الگوی ساده و روان به صورت طولی و عرضی، سطح صفحه کاغذ را به کمک مسطره تقسیم کرده و روابط مناسب و زیبایی میان نوشته ها، تصاویر، فضاهای خالی از متن و تزئینات ایجاد می کردند. از قرینه سازی هم به جای هندسه مناظر و مرایا (پرسپکتیو) سود می‌جستند.

 در ادامه بقیه اوراق کتاب پس از صفحات اولیه، به طور یکسان و همانند ِهم صفحه آرایی می‌شد. صفحه آخر محل نوشتن زمان نگارش نسخه به حرف یا عدد بود و گاهی کاتب به نوشتن زمان نگارش اکتفاء می کرد، اما برخی از آنان  نام خود ویا محل کتابت را هم می نوشتند . برای ترتیب صفحات به جای شماره صفحه از رادّه استفاده می شد به این شکل که کلمه اول صفحه بعد در قسمت پایین سمت چپ صفحه قبل نوشته می شد.

 سرانجام این جلد بود که از اوراق نوشته شده و زحمات کاتب و مذهّب محافظت می کرد و می‌بایست شایسته محتوای گرانقدر درونش می بود، پس صحافان هنرمند با دقت تمام جلدی مناسب با نگارش کتاب تهیه می کردند و از آنجا که بهترین ماده برای تجلید، چرم بود ، روشهای مختلفی در تزئینات آن به کار می رفت و از طلا هم در جلدسازی استفاده می شد. بیشتر جلدها را به روش ضرب مهرهای منقوش بر روی چرم (جلد ضربی) تهیه می کردند.

در آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی برآنیم تا به نحوی شایسته نام ، یاد و خاطره فعالان این حوزه را گرامی داشته و موجبات آشنایی هرچه بیشتر نسل امروز با پیشکسوتان حوزه های مختلف در عرصه نسخه های خطی را فراهم نماییم .

 

سخن ریاست

بی شک نقش دانشمندان اسلامی – ایرانی در بنیان گذاری، تداوم و توسعه فرهنگ وتمدن اسلامی ، بسی ارزشمند وستودنی است. درمیان آثار علمی دانشمندان جهان، تالیف ، تدوین واستنساخ نسخه های خطی توسط مسلمانان وایرانیان ازقرن سوم وچهارم تا قرن سیزدهم هجری چنان گستره وسیعی را در برمی گیرد که مایه مباهات همه جهانیان شده وبخش عمده ای از علوم بشری دراین دوران را پایه گذاری کرده ویا گسترش داده است. جمع آوری ، حفاظت و نگهداری ، سازماندهی ، اطلاع رسانی واحیاء متون خطی برجای مانده از نیاکان و اندیشمندان اسلامی – ایرانی ، نقش موثری را در بازشناسی علوم و یافتن حلقه های مفقوده علم و بازیابی اطلاعات و بکارگیری آن درفضای علمی جامعه امروز دارد. ودر آخر می توان گفت انجام فرآیندهای یاد شده می تواند حلقه پیوند بین چرخه توسعه مسائل و موضوعات علوم در دوره های مختلف تاریخی وتداوم این پیوند مبارک در همه زمانها باشد.
بزرگداشت مقام اساتید و متفکران این مرز و بوم در دوران معاصر که قدم های موثری را در جهت ساماندهی نسخه های خطی برداشته اند ، تجلیل از اندیشمندانی است که در طول بیش از 10 قرن با تألیف وتدوین آثار  علمی ارزشمند با ساختار نسخه های خطی، مشعل پرافتخار علم را در میان ایرانیان، مسلمانان و جهانیان روشن نگاه داشته اند تا جامعه بشری بتواند با چراغ روشنایی بخش دانش در هر زمان ، مسیر خود به سوی تکامل وپیشرفت نظاره کنند .

سازمان اسناد وکتابخانه ملی، این افتخار را دارد با برگزاری دوازدهمین آئین بزرگداشت حامیان نسخه های خطی با تجلیل از اساتید بزرگوار آیت الله رضا استادی ، دکتر سید محمد باقر حجتی، مرحوم ضیاءالدین حدائق (ابن یوسف شیرازی) گامی هر چند کوتاه را در جهت بزرگداشت جایگاه دانش ودانشمندان اسلامی ایرانی ودعوت پژوهشگران به تحقیق و پژوهش در حوزه نسخه های خطی بردارد . امید است این گام ، مورد رضایت  حق تعالی وموثر در جهت توسعه فعالیت های علمی در فضای نسخه های خطی باشد

 

برگزیدگان

سه تن از نسخه شناسان و فهرست نویسان برجسته در دوازدهمین آئین بزرگداشت نسخ خطی تقدیر می شوند.
  
در دوازدهمین آئین بزرگداشت حامیان نسخ خطی از آیت الله دکترمحمدباقر حجتی، آیت ‌الله‌ رضا استادی‌ مقدم‌ (تهرانی) و زنده یاد ضیاءالدین بن حاج شیخ یوسف از نسخه شناس و فهرست نویس نسخ خطی تقدیر می شود. 

به گزارش روابط عمومی سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، آیت الله دکتر محمد باقر حجتی از فهرست نویسان مشهور در حوزه نسخ خطی است که نیم قرن از عمرخود را صرف تعلیم و تدریس در این حوزه کرده است.

 

وی از جمله روحانیانى است که همزمان با تحصیلات حوزوی نزدعلماى دینى، تحصیلات عالى را نیز تا دریافت درجه دکتراى حکمت و فلسفه از دانشگاه تهران ادامه داده و در هر دو حوزه تحصیل، مقام و جایگاه ویژه اى یافته است. حجتی در کنار این دو حوزه معرفتى، در شاخه کتابدارى نیز، خدمات قابل توجهى را در حوزه فهرست نویسى کتب دینى به ثمر رسانده و نخستین تلاش هاى جدى براى تدوین نسخ خطى کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران توسط او انجام شده است. 

آیت ‌الله‌ رضا استادی‌ مقدم‌ (تهرانی‌) از دیگر شخصیت های علمی و برجسته ای که قرار است در دوازدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی از وی تقدیر شود. وی از فهرست نویسان مشهور نسخ خطی است که تا کنون بالغ بر 12 هزار نسخ خطی بیش از 20 کتابخانه را فهرست کرده است. آیت الله استادی هم چنین صدها کتاب و رساله را در حوزه نسخ خطی تصحیح کرده است و از مصححان مشهور این حوزه نیز به شمار می رود  .
فهرست نویس کتب خطی کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار از دیگر شخصیت های مورد تقدیر و از حامیان نسخ خطی است که در دوازدهمین آیین از وی تقدیر خواهد شد. آیت الله حاج ضیاء الدین حدائق معروف به ابن یوسف فهرستی از نسخ خطی کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار را در دوجلد نگاشته است. وی همچنین فهرست کتب خطی کتابخانه مجلس را در دوران مجلس شورای ملی در یک جلد نگاشته که به دلیل دقت در تحقیق مورد استناد بسیاری از محققان است. 

گفتنی است دوازدهمین آئین بزرگداشت حامیان نسخ خطی توسط سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران 28 آبان ماه در سالن همایش های مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس برگزار می شود و قرار است علاوه بر تقدیر از فهرست نویسان و نسخه شناسان مشهور، از برگزیدگان پایان نامه ها و مقالات تقدیر می شود.

 

گزارش دبیرخانه

  به گزارش دبیرخانه این آئین ، دوازدهمین آئین بزرگداشت حامیان نسخ خطی ساعت 8:30 صبح  روز یکشنبه 28 آبان 1391  با حضور دکتر صلاحی ریاست محترم سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران در سالن همایش های مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس برگزار می گردد.

 

در این مراسم ، سازمان اسناد و کتابخانه ملی میزبان پژوهشگران داخلی و مهمانان خارجی از جمله« مشیر الحسن » رئیس آرشیو ملی هندوستان و شخصیت های علمی از کشورهای تونس، پاکستان و افغانستان است.

 

یکی از برنامه های اصلی مراسم تجلیل از اساتید و نسخه پژوهان نامی کشورمان  آیت الله شیخ رضا استادی مقدم(تهرانی)، آیت الله دکتر محمدباقر حجتی و زنده یاد استاد شیخ ضیاءالدین حدائق (ابن یوسف شیرازی) به همراه معرفی فعالیت ها و آثارعلمی ایشان می باشد.

 

همچنین امسال در دوازدهمین دوره این آئین ، از مولفان آثار برگزیده علمی مرتبط با نسخ خطی منتشر شده در سال 1390 اعم از کتاب، مقاله و پایان نامه و مرمت کاران نمونه و حامیان دیگر نسخه های خطی تقدیر شود.

 

بر اساس اعلام دبیرخانه آیین بزرگداشت حامیان ، 134 کتاب، 310 مقاله علمی و 25 پایان نامه و طرح پژوهشی برای شرکت در بخش داوری آثار آیین حامیان ارسال شده، و پس از ارزیابی هیات داوران ، در روز برگزاری  مراسم  از برگزیدگان آثار علمی تقدیر خواهد شد.

 

فراخوان

سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران در نظر دارد با استعانت از خداوند متعال دوازدهمین آیین بزرگداشت حامیان نسخ  خطی را در آبان ماه   1391  برگزار نماید .

 از کلیه پژوهشگران ، اساتید ، دانشجویان و مراکز تحقیقاتی دعوت می نماید یک نسخه از آثار پژوهشی خود را در حوزه نسخه های خطی در قالب کتاب ، پایان نامه ، مقاله ، فهرست ، نقد و تصحیح متون که در سال 1390 چاپ ومنتشر شده است ،‌ برای ارزیابی و انتخاب و معرفی آثار برتر ، تا  15  مهر  ماه   1391  به دبیرخانه آیین بزرگداشت حامیان نسخ خطی به آدرس تهران ،‌ میدان ونک ، بزرگراه شهید حقانی ، بعد از ایستگاه مترو شهید حقانی ، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران ، اداره کل کتابهای خطی و نادر ،‌ارسال نمایند .

تلفن های 6- 81622784 و 88644045 و  88644052  آماده پاسخگویی خواهد بود.

 

محورها

 حفاظت و نگهداری نسخ خطی

 فهرست‌نگاری نسخ خطی

صحافی، مرمت، آسیب‌شناسی نسخ خطی

 اهدای نسخ خطی به کتابخانه‌ها

 تصحیح و تحقیق نسخ خطی

تحقیق در عرصه‌های مربوط به (نسخه‌شناسی، نسخه‌پردازی، شیوه تصحیح، ترجمه نسخ خطی)

مجلات تخصصی در حوزه نسخ خطی

مقالات نقد و معرفی متون و نسخه‌شناسی

انتشار نسخ خطی تصحیح شده

 پایان‌نامه‌های دانشجویی در زمینه تصحیح متون و نسخه شناسی

 تولیدات رادیویی و تلویزیونی

 پیشکسوتان

 

کمیته ها

دبیرعلمی:  دکتر حبیب اله عظیمی معاونت کتابخانه ملی 

 دبیر اجرایی:  دکتر علی اکبر صفی پور معاونت پژوهش، برنامه‌ریزی و فناوری

 مسؤل کمیته اجرایی:  محمد محمدی نیا  مدیرکل کتابهای خطی ونادر

 مسؤل کمیته داوری مقالات و پایان نامه ها:  حمید سلیم گندمی مدیرکل فراهم آوری و حفاظت

 مسؤل کمیته داوری کتاب:  علی صادق زاده   رییس گروه فراهم آوری

 کارشناس کمیته اجرایی: احترام کیانمهر مشاور معاونت پژوهش، برنامه‌ریزی و فناوری
 
کارشناس کمیته علمی: معصومه سادات میرپوریان   کارشناس مسؤل کتابداری واطلاع رسانی

 مسؤل دبیرخانه: حمیده دستجردی   کارشناس کتابداری و اطلاع رسانی

 

 

ارج نامه ها

 استاد دکتر محمد باقر حجتی (مشاهده)

آیت اله رضا استادی (مشاهده)

استاد شیخ ضیاالدین حدائق : این یوسف شیرازی (مشاهده)

 

 

آثار برگزیده

مقالات

مقاله تصحثح نوآیین شاهنامه نوشته سجاد آیدنلو در نشریه آینه میراث شماره 49 به عنوان مقاله برتر علمی – ترویجی شناخته شد
 

پایان نامه

پایان نامه کارشناسی ارشد خانم ریحانه سلیمی تحت عنوان " بررسی جلدهای روغنی کتابخانه و موزه ملی ملک آسیب شناسی آنها " به عنوان پایان نامه برتر برگزیده شد

 
کتاب برگزیده

امید سروری و عباس بگ جانی                               

محمد علی کاظم بیگی                                              

بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس ( گروهی)          

کتابخانه آستان قدس رضوی                                            

حامد ناجی اصفهانی                                                           

 

 مرمتگر برگزیده 

آقای مجید ونکی فراهانی           

 

 برگزیده حافظه جهانی 

آقای محمد حسن سمسار                          

 
مهمانان خارجی

آقای مشیر الحسن     حامی برگزیده در حوزه اسناد و نسخ خطی          

آقای مهدی خواجه پیری  نسخه پژوه برگزیده در عرصه بین الملل 

 

آثار شایسته تقدیر

مقالات

مقاله روش های نوین شیمیایی و فیزیکی حفاظت و مرمت اسناد و کتب خطی در کتابخانه مرکزی دانشگاه ترهان نوشته خانم مریم افشار پور در نشریه کتاب ماه کلیات ، شماره 161 ، شایسته تقدیر شناخته شد.

مقاله ملزوم بازنگری در تصحیح قصص الانبیای نیشابوری نوشته اکرم السادات حاجی سید آقایی در آینه میراث ، ضمیمه شماره 21 شایسته تقدیر شناخته شد.

از میان نشریات : نامه بهارستان شماره 17 ، کتاب ماه کلیات شماره 162 ، گزارش میراث شماره 44 و ضمائم آن و بخارا شماره 81 که به تجلیل از استاد فقید ایرج افشار اختصاص یافته اند ، به تشخیص هیئت اوران ، نشریه بخارا به عنوان نشریه شایسته تقدیر شناخته شد.

 

پایان نامه

پایان نامه کارشناسی ارشد آقای مجید نبوی با عنوان " بررسی استانداردهای مختلف پایش دیجیتالی نسخ خطی به کار رفته در پایگاه های اطلاعاتی نسخ خطی اسلامی" به عنوان پایان نامه شایسته تقدیر شناخته شد.

 

کتاب

1. 1. مهدی دلیری گلپایگانی     
   2. نگار رئیس نیا  
   3. سید محمد حسین حکیم  
   4. محمد ابراهیم ذاکر  
   5. سید جلال حسینی بدخشانی    
   6. علی صفری آق قلعه         
   7. محمد افشین وفایی و ارحام مرادی    
   8.  بهروز ایمانی    

    

مرمت و صحافی

1. 1. خانم آهن پنجه    
   2. آقای حسن احسن       
   3. صادق حضرتی آشتیانی /  حامی شایسته تقدیر در حوزه نسخ خطی             

مهمانان خارجی

آقای علی دهگاهی  /  حامی شایسته تقدیر در عرصه بین الملل    

تجلیل شوندگان ویژه شیراز

                    

شایسته تقدیر در حوزه نسخ خطی 

1. 1. خانواده محترم وصال    
   2. استاد محمد نعمتی                          
   3.  آقای علی فصیح شیرازی                
   4.  آقای دکتر محمد رضا محرری   

       

حامی شایسته تقدیر در حوزه نسخ خطی   

آستان مقدس حضرت احمد بن موسی شاه چراغ (ع)         

مرکز علم و فناوری شیراز و پایگاه استنادی جهان اسلام 

حجه الاسلام و المسلمین محمد برکت

 

برنامه همایش

یکشنبه 28 آبان ماه 1391

8:30 آغاز مراسم با تلاوت کلام اله مجید

سخنرانی ریاست سازمان

تجلیل از مقام نسخه پژوهان

سخنرانی مهمانان ویژه

اهدای جوایز

 

حامیان

وزارت کشور ، استانداری فارس

آستان مقدس حضرت احمد بن موسی شاه چراغ (ع)

انجمن آثار و مفاخر فرهنگی

اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی فارس

شهرداری شیراز ، سازمان اجتماعی و فرهنگی

مرکز منطقه ای اطلاع رسانی علوم و فناوری

پایگاه استنادی جهان اسلام

کمیته ملی حافظه جهانی

بنیاد فارس شناسی

موسسه کتابخانه و موزه ملی ملک

پارس آذرخش

شرکت لاوین

شرکت درگاه دانش