درباره

این بخش كتاب‌هاي‌ خطي‌، اسناد خطي‌، كتابهاي‌ چاپ‌ سنگي‌، و كتابهاي‌ نفيس‌ را در خود جاي‌ داده‌ است‌. مجموعة‌ های گرانسنگ‌ اين‌ بخش‌ يكي‌ از ارزشمندترين‌ مجموعه‌هاي‌ خطي‌ ايران‌ و جهان‌ است‌. بيشتر كتابها و اسناد خطي‌ اين‌ مجموعه‌، نوشته‌هاي‌ بزرگان‌ ايراني‌ در حوزه‌هاي‌ ادبيات‌، تاريخ‌، فلسفه‌ و عرفان‌، فقه‌ و اصول‌، طب‌ و نجوم‌، و مجموعه‌اي‌ از نخستين‌ ترجمه‌هاي‌ فارسي‌ كتب‌ فرنگي‌ و قطعه‌هاي‌ خوشنويسي‌ استادان‌ بزرگ‌ است‌.

قديمي‌ترين‌ كتاب‌ خطي‌ موجود كتاب‌ الخلاص‌ اثر اديب‌ نطنزي‌ است‌ كه‌ نزديك‌ به‌ هزار سال‌ پيش‌ تحرير شده‌ است‌. در اين‌ بخش نزديك‌ به‌ يك‌ ميليون‌ برگ‌ سند خطي‌ وجود دارد. اين‌ اسناد دربرگيرندة‌ ارزشمندترين‌ اسناد خطي‌ و تاريخي‌ موجود در مراكز آرشيوي‌ كشور هستند. حدود سيصد فرمان‌ شاهان‌ و شاهزادگان‌ صفوي‌ و قاجار در اين‌ بخش‌ نگهداري‌ مي‌شود كه‌ قديمي‌ترين‌ آن‌، از شاه‌ طمهاسب‌ صفوي‌ است‌. علاوه‌ بر اين‌، در ميان‌ اسناد كتابخانه‌ ملي‌، مجموعه‌اي‌ منحصر به‌ فرد از دست‌خط‌هاي‌ ناصرالدين‌ شاه‌ و تعدادي‌ از اسناد بايگاني‌ دربار قاجار هم‌ موجود است‌ كه‌ به‌ دليل‌ تذهيب‌هاي‌ بسيار زيبا، ارزش‌ و اهميت‌ ويژه‌اي‌ دارند.

در اين‌ قسمت‌ حدود سيزده‌ هزار كتاب‌ چاپ‌ سنگي‌ هم‌ كه‌ در ايران‌ و ساير نقاط‌ جهان‌ طبع‌ يافته‌ است‌ قابل‌ دسترسي‌ است.

فراهم آوري  و سازماندهی نسخ

بخش كتاب هاي خطي كتابخانه ملي ، ابتدا با حدود3000 نسخه خطي متعلق به كتابخانه عمومي معارف در سال 1316 ايجاد گرديد. منابع اين بخش به تدريج روبه فزوني نهاد تا اينكه در سال 1355 مجموعا تعداد5300 جلد نسخه خطي اصل وعكسي جمع آوري شد.
روند فراهم آوري كتاب هاي خطي وچاپ سنگي با دريافت مجموعه هاي اهدايي وخريد نسخه هاي خطي همچنان ادامه پيدا كرد و از سال 1385 با جديت و تلاش بيشتري دنبال شد، چنانكه هم اكنون بالغ بر 25400جلد كتاب خطي و27300 جلد كتاب چاپ سنگي در گنجينه كتاب هاي خطي ونادر جمع آوري شده و نگهداري مي شود.

پيش از آنكه كتابخانه ملي بدين نام خوانده شود ، در سال هاي 1313و1314 از نسخه هاي خطي كتابخانه كه در آن زمان حدود 300 جلد بود فهرستي در دو مجلد، با عنوان فهرست كتب خطي كتابخانه عمومي معارف بر اساس الفباي نام كتاب ها توسط مرحوم عبدالعزيز جواهركلام تهيه و تدوين شده بود.
در اين فهرست تعداد 348 نسخه خطي و در ذيل آن 46 نسخه عكسي فهرست و معرفي شده است.بعد از آن كميسيوني متشكل از آقايان : ايرج افشار، مجتبي مينوي، عباس زرياب خويي، محمد تقي دانش پژوه وسيد عبدالله انوار نمونه فيشي شامل مشخصات كتابشناسي و نسخه شناسي كتاب هاي خطي را تنظيم كردند كه تا سال 1347 كار فهرست نويسي كتاب هاي خطي كتابخانه ملي برمبناي آن تداوم يافت.
استاد سيد عبدالله انوار بر اساس همان كاربرگه به فهرست نويسي نسخه هاي خطي پرداخت وتا سا ل 1358 تعداد 10 مجلد فهرست نسخه هاي خطي كتابخانه را به چاپ رساندند.
تعداد 3082 نسخه خطي فارسي در مجلدات 1 تا6 و تعداد1975 نسخه عربي در مجلدات 7 تا 10 فهرست و معرفي شده اند.سپس بالغ بر 2700 نسخه خطي عربي در مجلدات 11 تا 19 فهرست نسخه هاي خطي كتابخانه ملي از سال 1372 تا 1381توسط آقايان دكتر حبيب الله عظيمي و دكتر علينقي منزوي و خانم ها دكتر اميره ضميري وزهره معيري ومجلدات 21 و 22 ( ادعيه وقرآن ها) توسط دكتر رضا خاني پور معرفي شده است .
از فروردين 1386 كار ذخيره و بازيابي مكانيزه اطلاعات كتاب هاي خطي و چاپ سنگي از طريق سيستم جامع كتابخانه ملي ( سيستم بومي شده استاندارد يوني مارك) صورت مي گيرد و در كنار آن كار اسكن كردن كتاب ها نيز در دست اقدام است.
اطلاعات منابع فهرست شده از طريق سايت سازمان اسناد وكتابخانه ملي به آدرس http://nlai.ir در دسترس قراردارد.

کتاب های چاپ سنگی

مجموعه کتاب های چاپ سنگی به دلیل انحصار ، قدمت ، نوع چاپ ونفاست علمی وهنری وضرورت نگهداری در شرایط مناسب ، از سال 1374 از مخازن کتاب های چاپی جدا ودر مخزن مستقلی قرار گرفت . بخش مخزن کتاب های چاپ سنگی از همان ابتدا با شناسایی کتاب ها ، ثبت ، آماده سازی وفهرست نویسی فعالیت خود را آغاز کرد وبا بهره گیری از تجهیزات رایانه ای وایجاد بانک اطلاعات کتاب های چاپ سنگی وتهیه میکروفیلم واسکن از کتاب ها این روند را ادامه داد . در شمارکتاب های چاپ سنگی که به زبانهای فارسی ،عربی واردو است نسخه های ارزشمندی مشهود است که از آن میان می توان به برخی از نخستین مطبوعات چاپ سنگی در ایران ( تبریز وتهران ) به شرح زیر اشاره کرد :


1. زاد المعاد ، علامه مجلسی ، کتابت محمد حسین تبریزی ، مطبوع به سال 1251 ق . شماره 8631


2. رساله جهادیه از میرزا بزرگ قائم مقام ، متضمن آراء رهبران مسلمان در خصوص مقابله با قوای اشغالگر روسیه ، نخستین کتاب چاپ سربی در تبریز – تاریخ 1232ق . شماره کتاب 26312


3. المعجم فی آثار ملوک العجم ، فضل الله قزوینی ، مطبوع به سال 1259 ق شماره کتاب 8975


4. خمسه نظامی ، کتابت علی اصغر تفرشی ، صناعت محمد رضا به سال 1264ق.شماره کتاب 5850


5. النخبه ، محمد ابراهیم کرباسی ، کتابت احمد خوانساری ، مطبوع به سال 1254ق . شماره کتاب 7044


6. لیلی ومجنون ، مکتبی شیرازی ، نخستین کتاب مصور چاپ سنگی در ایران ،کتابت سید یوسف میلانی . مطبوع به سال 1259ق – شماره کتاب 8092

 

مرقعات ، اسناد خطی و تابلوها

مجموعه مرقعات وقطعات خوشنویسی هنرمندان واستادان برجسته همانند درویش عبد المجید طالقانی ، سیدگلستانه ، عماد الکتاب ، استاد امیرخانی وتابلوهای نقاشی ومینیاتور اثر حسین بهزاد ، مجید مهرگان و دیگران نیز جزء نفایس مخزن منابع خطی می باشد .


علاوه بر آن در این بخش مجموعه ای ازاسناد خطی وتاریخی نگهداری می شود که بخشی از آنها اصل وبرخی به شکل سواد است .

از نمونه های این مجموعه ارزشمند دستنوشته های شهید مدرس در دوران تبعید وحبس در سالهای 1307 تا 1316 قابل توجه می باشد . این دستنوشته ها مشتمل بر موارد زیر است:


1. یک دفتر مشتمل بر 76 صفحه در این دفتر یادداشت روزانه وذکر وقایع تاریخی وشرح سختی های دوران حبس نگاشته شده است .


2. دفتر دیگر در 24 صفحه. مشتمل بر شرح جزئیات اعمال عبادی آن مرحوم در تبعید است .


3. کتابچه ای تقریبا حجیم بالغ بر 300 صفحه ومرتب شده در 3 دفتر. این کتابچه حاوی مجموعه درسهای مرحوم مدرس به یکی از ماموران اهل فضل دوران حبس خود در چهار محور خودشناسی ، انسان شناسی ، هستی شناسی وخداشناسی است .


4. دو دفتر بالغ بر 200 صفحه که پاکنویس بخشهایی از کتابچه قبلی است . این پاکنویس تحت نظارت شهید مدرس وتوسط یکی ازماموران محافظ دوران حبس ایشان نگاشته شده است .

 

 

شرایط استفاده از منابع

نسخه‌های خطی پس از ثبت در دفاتر مخصوص و بعد از فهرست‌نویسی و ورود اطلاعات با شرایط خاصی در دسترس پژوهشگران و گروه‌های مشخص به شرح زیر قرار می گیرد:

  • پژوهشگر داخلی: کلیه مراجعان (حضوری و غیر حضوری) داخل کشور (/ مقیم ایران) که متقاضی استفاده از منابع موجود در مخزن ادارةکلّ کتاب‌های خطی و نادر را دارند. ملاک تشخیص این گونه پژوهشگران، ارائه اسناد هویتی و یا معرفی‌نامه از مراجع پژوهشی است.

 

  • پژوهشگر خارجی: کلیه مراجعان (حضوری و غیر حضوری) خارجی (/ غیر ایرانی) که متقاضی استفاده از منابع موجود در مخزن ادارةکلّ کتاب‌های خطی و نادر را دارند. ملاک تشخیص این گونه پژوهشگران، ارائه اسناد هویتی و یا معرفی‌نامه از مراجع ذی‌صلاح (وزارتخانه‌ها، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، جامعه المصطفی، سفارتخانه‌ها، کنسولگری‌ها، رایزن‌های فرهنگی، کتابخانه‌های ملی، مراکزی که با سازمان تفاهمنامه همکاری دارند، انجمن‌های دوستی و ... ) است.

 

  • همکاران سازمان: کارکنان شاغل در سازمان (رسمی، پیمانی، قراردادی و ...)، بازنشستگان، و کلیه افرادی که حداقل یک سال به صورت تمام وقت در سنوات گذشته با سازمان همکاری نموده‌اند.

 

  • مراکز و سازمان‌های فرهنگی، آموزشی و تحقیقاتی: مراکز و سازمان‌های دولتی و غیردولتی داخلی و خارجی معتبر که دارای مجوز رسمی از مراجع ذیصلاح هستند.

شیوه استفاده از منابع

  • اطلاعات و تصاویر کلیه منابع موجود در مخزن، به استثنای برخی از منابع که در ادامه توضیح داده می­شود، بعد از آماده‌سازی (ثبت، ضدعفونی و ...) توسط گروه‌ مربوطه با توجه مقررات سطح دسترسی، در اختيار کاربران قرار مي­گيرد.

 

  •  تمامی منابع موجود در اداره کل کتاب‌های خطی و نادر از شمول قانون حمایت از حق مولف خارج است و این آثار مربوط به نسل‌هاي پيشين است؛ زیرا طبق قانون حمایت حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 1348(ماده 12 اصلاحی 1389)، مدت حمایت شامل طول حیات مولف به علاوه 50 سال بعد از مرگ مولف است.

 

  •  کاربران می­ توانند تمامی منابعی که دیجیتال­ سازی شده­ اند را از طریق «کتابخانه و اسناد دیجیتال» مشاهده نمایند و برای دریافت فایل منبع‌ (/منابع) از طریق گروه اطلاع ­رسانی کتاب ­های خطی و نادر اقدام نمایند. ارائه «منابع خاص» از طریق «کتابخانه و اسناد دیجیتال» دارای مقررات خاصی است.

 

  • کلیه کاربران (حضوری و غیرحضوری/ داخلی و خارجی) برای دریافت هرگونه خدمات اطلاع‌رسانی کتاب‌های خطی و نادر، ملزم به تکمیل فرم ارائه خدمات (فرم شماره ۱) هستند.

 

  • مسئولیت انتخاب منابع و تطابق تصاویر با موارد انتخابی به عهده کاربران است.

 

  •  اطلاع‌رسانی منابع اهدايي، امانی و وقفی در صورتی که شرایط خاصی در «تفاهم‌نامه امانت» و «وقف‌نامه» قید شده باشد، تابع آن است.

 

  • در موارد خاصی که نیاز به رویت اصل «منابع خاص و نفایس» باشد، با ارائه معرفی کتبی از اساتید و علمای برجسته و متخصص در موضوع آن منبع و با دستور مدیرکل کتاب‌های خطی و نادر میسّر خواهد بود.

 

  •   تعیین دسترسی، محدودیت زمانی و صدور مجوز استفاده از «منابع خاص» و«نفایس»، به عهده کمیته اطلاع ­رسانی است.

 

  •  ارائه خدمات منابع آسیب‌دیده، پس از انجام اقدامات لازم و اعلام «گروه مخازن»، قابل ارائه است.

به جهت حفاظت فیزیکی منابع؛ اصل منابع در اختیار کاربران قرار داده نمی ­شود. در موارد خاصی که کاربر نیاز به رویت منابع داشته باشد، پس از تایید رئیس گروه اطلاع­ رسانی و با موافقت رئیس گروه مخازن، منبع(/منابع) منحصراً در تالار کتاب‌های خطی و نادر و تحت نظارت مستقیم کارشناس اطلاع‌رسانی برای مدت مشخصی که توسط رئیس گروه اطلاع‌رسانی مشخص می‌شود، در اختیار کاربر قرار می­گیرد. هنگام ارائه اصل منبع، تحویل کارت شناسایی کاربر (/کاربران) به رئیس گروه اطلاع‌رسانی الزامی است. برای رویت اصل نسخه، کاربر باید «اصول تورق کتاب‌های خطی و نادر[1]» را رعایت نماید.

در صورتی‌که منابع مورد درخواست کاربر ديجيتال­ سازي نشده باشد، پس از تایید روسای گروه اطلاع ­رسانی و مخازن، نسبت به ارسال آن به «اداره کل منابع دیجیتال»، اقدام می‌شود. خدمات مورد نیاز کاربر حداکثر در مدت دو هفته ارائه می‌شود.

ارائه خدمات کپی (/ تکثیر، تصویر) از منابع چاپی موجود در تالار خوارزمی (کتابخانه تخصصی کتاب‌های خطی و نادر) برای کاربران امکان‌پذیر نیست. فیش‌برداری از منابع چاپی تالار خوارزمی برای کاربران بلامانع است. تحویل امانی منابع تالار خوارزمی به کاربران برای تهیه کپی ممنوع است. تصويربرداري محدود از صفحات كتاب‌هاي چاپي سالن خوارزمي با موبايل بدون فلش و صدا بلامانع است.

توضیح: با توجه به این‌که حداقل یک نسخه از این منابع در تالارها و یا مخازن «اداره کل اطلاع­ رسانی» موجود است، کاربران می­توانند منابع مورد نیاز خود را برای تهیه کپی از آن طریق اقدام نمایند، مگر اين كه نسخه‌اي از آن در تالارها و یا مخازن «اداره کل اطلاع­ رسانی» موجود نباشد که در آن صورت با دریافت کارت شناسایی کاربر، بلامانع است.

  • میزان و نحوة ‌ارائه خدمات اطلاع‌رسانی برای کلیه کاربران (اعضای کتابخانه، میهمانان، پژوهشگران داخلی، خارجی، مراکز و سازمان‌های فرهنگی، آموزشی، تحقیقاتی و ...) یکسان است و تفاوتی ندارد.

تبصره : تعرفه هزینه خدمات برای کاربران داخلی و خارجی متفاوت خواهد است.

  • انتشار عکسی (/ فاکسیمیله) و الکترونیکی منابع اداره کل کتاب‌های خطی و نادر منوط به موافقت شورای نظارت بر انتشارات سازمان و انعقاد قرارداد خاص و یا کسب مجوز از «ادارةکلّ کتاب‌های خطی و نادر» است.

انتشار تمام یا بخشی از منابع (تصحیح متون و ...) در هر قالب با تامین حقوق معنوی و مادی سازمان بلامانع است.

[1]. اصول تورق کتاب­­ های خطی و نادر برای کاربران:

۱( حتما به هنگام دریافت نسخه، دستکش را از کتابدار تحویل بگیرید و از آن برای مطالعه استفاده نمایید؛

۲( صفحات را به آرامی ورق بزنید؛

۳( در هنگام ورق زدن انگشت خود را با آب دهان مرطوب نکنید؛

۴ (در هنگام ورق زدن از خم کردن و تازدن لبه صفحات خودداری فرمائید؛

۵( در هنگام ورق زدن لوازم نوشتاری مثل خودکار و مداد در دست نداشته باشید؛

۶ (از یادداشت کردن مطالب و گذاشتن علائم و خطوط در درون منابع خودداری کنید؛

۷ (از دست کشیدن بر روی متن، حتی با دستکش هم خودداری نمایید؛

۸ (برای دنبال کردن متن حتما از نشانگرهای مخصوص استفاده نمایید؛

۹( برای نشانه­ گذاری صفحه مطالعه شده و یا صفحه در حال مطالعه از نشانگرهای مخصوص استفاده کنید؛

۱۰ (پس از استفاده، نشانگرها را از لابه لای صفحات منابع خارج نمائید؛

۱۱ (برای بازنگه داشتن کتاب از فشار دادن و یا قرار دادن هرگونه وسیله و کتاب دیگر بر روی آن خودداری کنید، چون باعث آسیب رساندن به عطف کتاب می­ شود؛

۱۲( بر روی کتاب تکیه ندهید؛

۱۳( کتاب را به صورت منظم و مرتب بر روی میز (سطح صاف و بدون برجستگی) قرار دهید و از فشار دادن بر روی کتاب خودداری نمائید؛

۱۴( انتقال و جابجایی کتاب­ های قطور و سنگین باید حتماً توسط دو دست انجام شود؛

۱۵ (برای مطالعه کتاب­ های بزرگ و حجیم از سطح شیب­دار استفاده کنید. چون با این روش کشش کمتری به عطف کتاب وارد می­ شود و همین­طور زاویه مناسبی برای مطالعه کتاب ایجاد می ­شود؛

۱۶ (برای جلوگیری از آسیب­ دیدن عطف و شیرازه، کتاب­ ها را کمتر از 180 درجه (حدود 120 درجه) باز نمایید (به صورت کامل باز نکنید و ...

 

 

فعالیت ها

 
خدمات مرجع مجازی
 
پژوهشگران در خارج از کشور نیز از طریق پست الکترونیک و خدمات مرجع مجازی توانسته اند با گروه در تماس بوده و اطلاعات مربوط به منابع خطی را دریافت دارند.
 
پژوهشگران برای هر گونه سوال و درخواست در ارتباط با منابع خطی و نادر می توانند از طریق خدمات مرجع مجازی که از خرداد 1395 در این گروه راه اندازی شده است، اقدام نمایند. لازم به ذکر است برای نخستین بار در کشور، خدمات مرجع مجازی در اداره کل کتاب های خطی و نادر کتابخانه ملی عملیاتی شده است که این اقدام در بین سایر کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی منابع خطی در کشور کم نظیر است.
 
 

 

تماس با ما

  • دفتر اداره کل کتاب های خطی و نادر

تلفن تماس: 81622793-021، 88644045-021، 88644046-021
فکس: 81622798-021
 

  • گروه اطلاع رسانی

تلفن تماس: 81622811-021  ، 81622784-021 ، 81622800- 021
 

  • گروه فراهم آوری

تلفن تماس: 88644052-021 ، 81622810-021