تـاريخچـه تشكيـل مجمـوعـه كتابخانه

 

تـاريخچـه تشكيـل مجمـوعـه كتابخانه بـه آغـاز دهـه 1240 ش. بـاز مي گردد. در 1268 ق./1231ش.، مدرسه دارالفنون در تهـران كار خود را آغاز كرد، و 12 سال بعد ( 1280ق./1243ش.) كتابخانه كوچكي در آن مدرسه تأسيس شد و تقدير چنين بود كه اين مجموعه كوچك در مدرسه اي كه به سبك اروپايي، ساخته شده بود، هسته اوليه مجموعه كتابخانه ملّي ايـران شـود كـه 73 سـال بعـد، در سوم شهريور 1316ش. رسماً، در تهران، گشايش يافت؛ و يكي از مظاهر تجدد در اين كشور به شمار مي رفت.

در عهد مظفرالدين شاه كه آشنايي ايرانيان با تمدن غرب بيشتر شد، در 1315ق./ 1276ش.، به منظور اشاعه فرهنگ و تأسيس مـدارس جـديـد، انجمـن معـارف تهران تشكيل شد. انجمن يك سال بعد، در 17 جمادي الثاني 1316/1277 ش. ‌« كتابخانه ملي معارف » را با مجموعه اي كه با كوشش فراوان گردآوري كرده بود، در جنب مدرسه دارالفنون، در محل انجمن، تأسيس كرد.

نكته مهم اينكه واژه « ملّي » كه در نـام ايـن كتابخانه بـه كـار رفتـه، بـه هيچ وجه به معناي « مليتي » و « ملي گرايانه » نبـود، بلكـه بيـانگـر آن بـود كـه اين كتابخانه هيچ گونه وابستگي به دولت ندارد و مؤسسه اي است غير انتفاعي و مردمي از اين رو، بي جا نيست اگر آن را نخستيـن كتابخانه عمـومي ايران بدانيم كه در تهران تأسيس شد؛ كما اينكه تا چند دهه بعد كتابخانه ملي تبريز،كتابخانه ملي فارس، كتابخانه ملي كرمان، و كتابخانه ملي رشت نيز، كه جملگي كتابخانه عمومي بودند، در ايران تأسيس شدند. والا در هركشوري فقط يك كتابخانه ملّي مي تواند وجود داشته باشد. از اين رو، صحيح نيست « كتابخانه ملي معارف» را سلف كتابخانه ملـي ايـران بدانيم.

در 1324ق./1284ش.، در زمان وزارت علاء الملك، كتابخانه ملي معارف به مدرسه دارالفنون منتقل و با كتابخانه آن مدرسه ادغـام شد. در 1338ق./1298ش.، در زمـان وزارت معارف حكيم الملك، نـام « كتـابخـانـه معـارف » را بـر ايـن كتابخانه نهادند و بالاخره در 1353ق./1313ش.، در دوره وزارت معـارف علي اصغر حكمت، بـه نـام « كتابخانه عمومي معارف » خـوانـده شـد.

بنـا بـر نـظام نـامـه كتابخانه عمومي معـارف ( مصوب 9 دي 1313 ش. ) كتابخانه « از دواير اداره انطباعات بـوده « و حدود 5000 جلد كتاب و به طور متوسط 31 نفر مراجعه كننده در هر روز داشته است.

بـخش « وظايف » نيـز فقـط بـه شـرح وظايف كاركنان كتابخانه اختصـاص دارد و هيـچ اشاره اي به وظايف كتابخانه نمي كنند. اما در نظامنامه اداره انطباعات ( سازمان مادر كتابخانه معارف ) در بخش دايره كتابخانه ملّي، وظايف كتابخانه عبارت بودند از:

الف) تنظيم و مواظبت كتب موجود در كتابخانه و تدوين و طبع فهرست هاي لازم براي كتب.

ب ) جمع آوري كتب منطبعه و جرايد و مجلات داخله و خارجه كه به كتابخانه مي رسد.

ج ) انتخاب و تعيين كتب خطي و چاپي كه همه ساله بايد براي تكميل كتابخانه خريداري شود.

اينهـا بيشتـر وظايف كلي يك كتابخانه عمومي است.

رياست كتابخانه معارف در اين زمان بر عهده جهانگير شمس -آوري بـوده كـه بـه تازگي از آمريكا به ايران برگشته و با كتابخانه هاي جديد آشنا بود.

رويداد مهم ديگر، در 1313ش.، برگزاري كنگره و جشن هزاره فردوسي در تهران بود، شايد براي نخستين بار بود كه گروه چشمگيري از ايران شناسان و خاورشناسان سراسر جهـان در ايران گرد مي آمدند.

در مدرسه دارالفنون تالاري به نام فردوسي نام گذاري شد و آثار خـاورشنـاسـان و ايـرانشنـاسـان ميهمـان و كتـاب هـايـي كـه به كنگره اهدا كرده بودند ، در آنجا گردآوري شد. پس از برگزاري كنگره، اين كتاب ها نيز به مجموعه كتابخانه عمومي معارف اضافه شد.

 

تاریخچه کتابخانه ملی

ريشه‌هاي شكل‌گيري كتابخانه ملي ايران، همچون بسياري از نهادهاي اداري نوين ايران به عصر ناصرالدين شاه قاجار باز مي‌گردد. تأسیس کتابخانۀ سلطنتی در دربار و مهم تر از آنتأسیس كتابخانه ای در مدرسه دارالفنون (1242شمسی)نخستين گام ها در مسير ايجاد كتابخانه ملی بود.پس از آن انجمن معارف که به جهت توسعۀمدارس در ایران ایجاد شده بود، ساختماني در كنار كتابخانه دارالفنون با نام «كتابخانۀ ملی معارف ایران» به جهت استفاده محصلين مدارس به راه انداخت که حرکت به سوی تأسیس کتابخانه ملی را سرعت بخشید.

 

با این حال وضعيت عمومي كشوردر سال‌هاي زوال حكومت خاندان قاجارمسئله كتابخانه را از اولويت‌ها خارج كرد تا اینکه با روی کار آمدن حکومت پهلوی که ملت‌سازي و ملی گرایی یکی از اولویت های اصلی اش بود،این نیاز دوباره مطرح شد. مهدی بیانی که ریاست کتابخانه معارف را بر عهده داشت، ايده ساخت "كتابخانه ملي ايران" را به علي‌اصغر حكمت در میان گذاشت و حکمت از شاه درخواست کرد که در كنار ساختمان درحال ساخت موزه ايران باستان، ساختماني نيز براي كتابخانه ملي ساخته شود.در سوم شهريورماه سال 1316، كتاب‌هاي كتابخانه معارف با موافقت وزارت فرهنگ و معارف به ساختمان جديد منتقل شد و در بيست و سوم شهريورماه نيز رسماً نام «كتابخانه ملي ايران» را برخود گرفت.

 

 

یکی از مهم ترین اقدامات صورت گرفته پس از انقلاب که بر ماهیت و عملکرد کتابخانه ملی، تأثیر به سزایی گذاشت ادغام کتابخانه ملی با مرکز خدمات کتابداری بود. این مركز که در سال 1347 آغاز به فعالیت کرده بود، در سال 1361 با كتابخانه ملي ادغام شد. قبل از این ادغام، كار سازماندهي منابع به صورت اصولي و علمي انجام نمي‌شد و از این زمان بود که حركت نويني در فهرستنويسي با استفاده از توان نيروهاي متخصص مركز و به‌ويژه اعضاي هيأت علمي، به‌طور علمي و مطابق با استانداردهاي بين‌المللي سازماندهي آغاز شد.

تصویب قانون واسپاری یکی از اقدامات اساسی در جهت بهبود عملکرد کتابخانه ملی بود که در سال 1368 به درخواست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي انجام گرفت و به موجب مصوبۀ«الزام ناشران به تحويل تعدادي نسخ رايگان انتشارات خود به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي»، کلیه‌ ناشران کتب و مطبوعات‌ دولتی‌ و غیردولتی‌موظف به واسپاری آثار خود به کتابخانه ملی شدند.

 

پیش از انقلاب کتابخانه ملی تحت نظر اداره كل كتابخانه‌هاي وزرات فرهنگ و هنر و پس انقلاب تحت نظر وزارت فرهنگ و آموزش عالي بود، اما در نهایت در سال 1369، به موجب قانون اساسنامۀ کتابخانه ملی ایران مصوب مجلس شورای اسلامی، سازمان كتابخانه ملي ايران به عنوان سازماني مستقل و ذيل نظر مستقيم رياست جمهوري قرار گرفت.

 

در نهایت در سال 1381 به منظور ساماندهي مديريت اسناد و ايجاد هماهنگي، تسهیل در دسترسی و صرفه جویی،سازمان اسناد كشور با كتابخانه ملي ايران ادغام شده و نام آن به «سازمان اسناد و كتابخانه ملي جمهوري اسلامي ايران» تغيير يافت.

 

سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران هم اکنون با چهار معاونت( معاونت كتابخانه ملی، معاونت اسناد ملی(آرشيو)، معاونت پژوهش و دیجیتال و معاونت توسعه مدیریت و منابع انسانی) در دو ساختمان «کتابخانه ملی ایران» و «گنجینۀ اسناد ملی ایران» فعالیت می کند.

ساختمان قدیم و جدید کتابخانه ملی ایران

نخستین ساختمان کتابخانه ملي ايران با طراحي آندره گدار، معمار و باستان‌شناس نام‌آشناي فرانسوي، در كنار ساختمان موزه ملي ايران ساخته و در سال 1316 ش رسما افتتاح شد. چند سال پس از افتتاح كتابخانه ملي، نياز به گسترده‌تر ساختن فضاي كتابخانه در ميان مسئولين آن به خوبي احساس مي‌شد و بدین خاطر ساختمان جديدی در سال 1340 به کتابخانه ملی افزود شد و زيربناي ساختمان كتابخانه ملي به 1000 متر مربع رسید.

 

پس از تبديل شدن كتابخانه‌ ملي به سازماني مستقل، بار ديگر فكر گسترش مجموعه‌ ساختمان‌هاي كتابخانه ملي جدي شد. در سال 1375كلنگ ساختمان جديد توسط آيت‌الله هاشمي رفسنجاني، رئيس جمهور وقت، زده شد. كار ساخت در تابستان 1383 پايان يافت و در 11 اسفند همان سال طي مراسمي و با حضور رئیس جمهور وقت، حجت‌الاسلام و المسلمين سيدمحمد خاتمي، رسماً افتتاح شد.

 

ساختمان جديد كتابخانه ملي، در هشت طبقه و حدوداً 97000 مترمربع زیربنا ساخته شده است و در برابر زلزله 9 ریشتر مقاوم است. اين ساختمان درشرايط عادي 4 ميليون جلد ودرصورت استفاده ازقفسه‌بندي فشرده تا 7 ميليون جلد كتاب ونشريه ادواري را درخودجاي مي‌دهد.

از مهم ترین ویژگی های ساختمان، معماری پلکانی و ترکیب هرمی آن است. حجم پلكاني ساختمان، اين امكان را فراهم كرده تا نور افق از روزن‌ها و نورگيرهاي حاشيه‌اي بين طبقات (پنجره‌هاي اسپري) و نور خط‌الرأسي از نورگيرهاي سقفي مستقر در سطوح بام‌ها، همه فضاهاي اصلي و تالارهاي مطالعه را غرق در روشنايي سازد.تركيب هرمي ساختمان يادآور تركيب اكثر بناهاي معماري گذشته ايران است  و روشنايي فضاهاي داخلي با تأمين بيشترين نور از نورگيرهاي سقفي و پيشاني‌هاي ساختمان، فضاي بازارها و تيمچه‌ها و مساجد و بناهاي تك‌افتاد‌ه‌اي چون قلعه‌ها و ارگ‌ها را در ذهن بيننده تداعي مي‌كنند.تركيب هرمي بنا به حجم اصلي ساختمان منحصر نمي‌گردد و ادامه آن در پستي و بلندي‌ها سبز اطراف محوطه، ساختمان و محوطه را به‌صورت اندامي يكپارچه تا كناره‌هاي زمين كشانده و باعث گرديده تا اين بناي ماندگار با دوستي با محيط اطراف خود به اين مرتبه برسد.

 

تاریخچه سازمان اسناد ملی ایران

در ايران از عهد باستان، مانند ساير تمدن‌هاي كهن، اسناد و مدارك را در آرشيوها بايگاني مي‌كردند و براي آن اهميت زيادي قائل بودند؛ چنان كه در دوره هخامنشي(330 تا 550 پیش از میلاد) زيربناي تشكيلات اداري امپراتوري را بايگاني سلطنتي تشكيل مي‌داد و رئيس سازمان اداري، رئيس بايگاني سلطنتي بود.روند حفظ اسناد در دوره ی اشکانیان و ساسانیان هم ادامه پیدا کرد وپس از رواج اسلام در ایران، به راهنمایی وزیران ودبیران ایرانـی اسـناددرمحلـی بـا عنوان «خزانه» نگهداري میشد. در حكومت صفويتهيه و ارسال اسناد و مداركِ امور مملكتي در دفترخانه ديوان اعلي(عمارت چهل ستون)محافظت می شد.

هر چند سابقة امور مربوط به اسناد و نگهداری آنها در مخازن دولتی و سلطنتی پیشینه ای بس طولانی دارد، اما اندیشةپیدایش بایگانی در مفهوم مدرن آن، به دوران قاجار باز می گردد. در اوايل دوره قاجاريه آرشيو در تشكیلات دربار قرار داشت و جزء اداره بيوتات بود امااز دوران ناصرالدین شاه بـا گـسترش سـازمانهـاي اداري در ایران وتولید انبوه اوراق و پرونده هاي راکد، ایجـادآرشـیو ملـی ومرکـزبایگـانی راکـد کـل کشوربهصورت ضرورتی اجتناب ناپذیرمطرح شد.در طول سال هاي 1280-1309ش. هیئتی فرانسوي و بلژیکی طرحی براي اصـلاح نظـام بایگـانی کشور بـه اجـرا گذاشـتندو پس از آن برای نخستین بار در سال 1309 در هیئـت وزیـران مصوبه ای برای تشکیل یک مرکـزاسـناد دولتـی تنظیم کرد که بر اساس آن وزارت مالیه(دارایی) اختیار گردآوری بخش اعظم قراردادها، امتیازات و اسناد دولتی را در اتاقی واقع در کاخ گلستان با عنوان «مرکز اسناد دولتی» راکسب کرد. تصویب لایحۀ تشکیل بایگانی کل کشور در1338 و تصویب ایجاد مرکز بایگانی راکد در 1343 از دیگرگام های زیربنایی برای پایه گذاری مرکز اسناد ایران بودند؛ درنهایت لایحـة تأسیس «سازمان اسناد ملی ایران»به مجلس شوراي ملی داده شـد و پـس ازبررسـی قانون تأسیس سازمان اسناد ملی ایران در تاریخ 17/2/1349بـه تـصویب رسـید وبـهدولـت ابـلاغ شـد. بر اساس این قانون از همان آغاز شورایی با عنوان «شورای اسناد ملی» تشکیل شد که یکی از مهم ترین ارکان آرشیو ملی از آغاز تا کنون بوده است.

سازمان اسناد ملی ایران تا سال 1381 به عنوان سازمانی مستقل و زیر نظر سازمان امور اداری و استخدامی مشغول فعالیت بود، تا اين كه در تاريخ 2/6/1381، بر اساس مصوبة شوراي عالي اداري، با کتابخانة ملّی ایران ادغام و سازماني جديد با عنوان «سازمان اسناد و كتابخانة ملّي جمهوري اسلامي ايران» زیر نظر نهاد ریاست جمهوری، به وجود آمد و هر دو نهاد پیشین، در آن به عنوان معاونت‌هایی مستقل، شروع به فعالیت کردند‏.

ساختمان گنجینه اسناد ملی ایران

اين ساختماندر سال 1381 افتتاح گردیده، در زميني به مساحت 7500 متر مربع احداث شده است و داراي 36000 متر مربع زير بنا در 17 طبقه مي باشد. اسكلت ساختمان انعطاف پذير بوده و درمقابل لرزش هاي ناگهاني و زلزله، مقاوم مي باشد.

ساختمان برروي يك كرسي بتني گسترده مستطيل شكل بنا شده و بتدريج در طبقات فوقاني آن از سطوح طبقات كاسته مي شود و سازه زيگورات مانندي را تشكيل مي دهد. وجود قوسها و نقوش اسليمي در نما، از جمله تمهيدات طرح براي الهام پذيري از معماري دوره اسلامي مي باشد.

عکس از ساختمان آرشیو

شعب استانی

سازمان اسناد و كتابخانه ملي ایران به جهت عدالت در دسترسی ساکنین سایر شهر ها، علاوه بر تهران داراي ۱۲ دفتر استاني  است که این شعب عبارت اند از:

آذربایجان شرقی،

اصفهان،

بوشهر،

خراسان رضوي،

سيستان و بلوچستان،

فارس،

كرمان،

گيلان،

همدان

و يزد

عكس ساختمان مركز فارس كتابخانه ملي