بازگشت

آداب مهرنویسی در دوره اسلامی(از ایلخانان تا پایان قاجاریه)

معرفی کتاب

عنوان:
آداب مهرنویسی در دوره اسلامی(از ایلخانان تا پایان قاجاریه)
موضوع:
به مناسب 19 اردیبهشت، روز اسناد ملی و میراث مکتوب
پدیدآورنده:
محمدصادق میرزاابوالقاسمی
ناشر:
سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران
سال انتشار:
1393
شرح:

نویسنده در پیشگفتار آورده که این اثر را از موضوع پایان نامه اش برگرفته است. وی در پیشگفتار و پیشینه تحقیق «لویی رابینو» را از پیشگامان مهرشناسی ایران در دوره اسلامی می‌داند که در سال 1324 کتابش را با عنوان سکه‌ها، مدال‌ها و مهرهای شاهان ایران با حمایت بانک ملی در لندن منتشر ساخت. نویسنده در قسمت پیشینه، آثار کسانی که در مهرشناسی اثری پدیدآورند را معرفی می‌کند. او در روش شناسی این کتاب رعایت تقدم تاریخ انتشار منابع و تقدم دوران تاریخی را مد نظر قرار می‌دهد. بررسی مهرها در این کتاب در دو دوره زمانی متقدم و متاخر اسلامی صورت گرفته است. نویسنده مهرهای متقدم اسلامی را با اشاره به کتب تاریخ مورخان آن زمان مانند طبری، مسعودی و یا نوروزنامه خیام نیشابوری تشریح و از مهر پیامبر اسلام با نقش مهر «محمد رسول الله» یاد و سیر تاریخی مهرها را تا سده پنج هجری دنبال نموده و سپس مهرهای متاخر اسلامی را از دوره ایلخانی حکومت غازان خان در اواخر قرن هفتم هجری قمری تا زمان فتحعلی شاه قاجار مورد بررسی قرار داده است. مولف در قسمت دیگری از کتاب از ویژگی‌های فنی، ظاهری، ادبی و خوشنویسی مهرها سخن گفته است. وی در بیان ویژگی‌های فنی، با توجه به روایات، مهر پیامبر اسلام (ص) را انگشتری می‌داند. حکاکی مهرها با دستگاه‌هایی موسوم به عقیق کن یا سنگ کن انجام می‌شده است. حکاکی سنتی با دو اقدام کندن نقش مهر و تراش سطح مهر همراه بوده و در کندن از سنبه و چکش استفاده می‌شده است. از ویژگی‌های ظاهری مهرها شکل آن‌ها است. که ممکن است مربع، مدور، محرابی، بادامی، گلابی یا طبق اصطلاحات متاخران، گلابی، اشکی و صنوبری باشد. اندازه مهرها هم در بیان ظاهری موثر است که در آن طول و عرض مهر را می‌نویسند. تزئین مهر هم از ویژگی های ظاهری است. و در بیان آن از نقوش، شکل محیطی صفحه مهر و اثر آن بر اسناد و مکتوبات، شکل‌های موجود در فضای خالی نوشته و سایر تزئین‌های مهر با منشاء گیاهی مانند گل و بوته سخن گفته می‌شود. ویژگی‌های ادبی نام و شعار و تاریخ است. شعار در مهر از چپ به راست و در نگین ها با توجه به کاربرد آن‌ها به منزله انگشترو نگین از راست به چپ نوشته می‌شود. ویژگی‌های خوشنویسی شامل خط، متن و قاب می‌شود. نوع خط اعم است از کوفی، نسخ، ثلث، نستعلیق و غیره و با توجه با دانگ قلم ممکن است درشت یا ریز باشد. سطربندی و طبقه‌بندی متن و همچنین قاب‌بندی یا متن و حاشیه کردن از ویژگی‌های خوشنویسی است.

شایان گفتن است که در جای جای کتاب نمونه تصاویر نقش مهرها دیده می‌شود. در پایان کتاب نیز فهرستی از اعلام، منابع و کتابشناسی آمده است. 

 

کتاب «آداب مهرنویسی در دوره اسلامی(از ایلخانان تا پایان قاجاریه)» تألیف محمدصادق میرزاابوالقاسمی، در قالب 170 صفحه، توسط انتشارات سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران در 1393، به چاپ رسیده است.