كتابخانه

طبق اساسنامه سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، کتابخانه ملی موسسه ای آموزشی، پژوهشی  و خدماتی است. در راستای این تعریف، کتابخانه وظایف زیر را برعهده دارد. 
 
گردآوری: کتابخانه ملی براساس وظایف قانونی خود، ملزم به گردآوری و حفظ منابع با مشخصات زیر است:
  • تمامی آثار مکتوب و غیرمکتوب منتشر شده در داخل کشور، اعم از کتاب، نشریه، جزوه، خبرنامه، پوستر، نقشه، نوارهای صوتی و تصویری، مدارک دیجیتالی و نظایر آن
  • آثار منتشر شده در خارج از ایران در حوزه مطالعات ایرانی و اسلامی به زبان های غیرفارسی به ویژه انگلیسی و عربی؛ و همچنین کلیه آثار منتشر شده به زبان فارسی
  • منابع مرجع و معتبر در موضوعات گوناگون به زبان های غیرفارسی به ویژه انگلیسی و عربی
 
سازماندهی: در اجرای این وظیفه، کارهای گوناگونی چون فهرست نویسی، رده بندی، نمایه سازی و چکیده نویسی منطبق با استاندارهای بین المللی انجام می شود.
از سال 1377 کلیه ناشران ملزم به فهرست نویسی پیش از انتشار (فیپا) برای کتاب ها شدند.
علاوه براین،کتابخانه عهده دار تخصیص شماره استاندارد بین المللی پیایندها (شاپا) و نیز شماره استاندارد بین المللی کتابخانه ها (شابکا) به متقاضیان است. 
 
اشاعه اطلاعات: رئوس فعالیت های کتابخانه ملی در این حوزه به قرار زیر است:
  • ارائه خدمات گوناگون در زمینه اطلاع رسانی به مراجعان
  • انتشار طیف گسترده ای از منابع در موضوعاتی چون کتابداری و اطلاع رسانی، نسخه های خطی، کتاب شناسی ها، ایران شناسی، اسلام شناسی وارائه ابزارها و استانداردهای لازم برای کتابخانه ها و مباجث مربوطه
  • عرضه دو بانک اطلاعاتی مهم به نام های «کتاب شناسی ملی ایران» و «نمایه ملی ایران»در قالب چاپی و لوح فشرده. 
  • راه اندازی سایت اینترنتی کتابخانه ملی با نشانی www.nlai.ir و عرضه اطلاعات کتاب شناختی انواع منابع و آثاری که کتابخانه ملی به نحوی سازمان دهی نموده است.
 
پژوهش: پژوهش در کتابخانه ملی به منظور اعتلا و بهبود فعالیت های علم اطلاعات و دانش شناسی کشور انجام می گیرد. برخی از فعالیت های پژوهشی آن به شرح زیر است:
  • تدوین راهنماها و استانداردهای لازم برای انواع کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی به صورت استانداردهای کتابخانه های دانشگاهی، استانداردهای کتابخانه های تخصصی، استانداردهای کتابخانه های مدارس، استانداردهای کتابخانه های زندان، راهنمای کتابخانه های ایران و مانند آن.
  • پدیدآوردن و تدوین و تالیف ابزار و منابع لازم برای تسهیل فعالیت های علم اطلاعات و دانش-شناسی کشور مانند تدوین سرعنوان های موضوعی فارسی،فهرست مستند مشاهیر،اصطلاحنامه سه زبانه اصفا، مارک ایران، گسترش رده بندی (رده بندی مربوط به زبان، ادبیات و تاریخ ایران، اسلام، فلسفه، حقوق و نظایر ایران) در دو رده بندی کنگره و دیویی.
  • انجام پژوهش های کاربردی و بنیادی و حمایت از پژوهش هایی که در حوزه علم اطلاعات و دانش شناسی و ایران شناسی و اسلام شناسی. این طرح های پژوهشی پس از تصویب در شورای پژوهشی به اجرا درمی آید. 
  • علاوه بر فعالیت های ذکر شده که در بخش پژوهش صورت می گیرد، به دلیل ماهیت و وظیفه ی پژوهشی سازمان، در بخش های دیگر نیز فعالیت های پژوهشی صورت می پذیرد. 
 
آموزش: در دهه هفتاد با تاسیس مرکز اموزش عالی کتابداری در دو مقطع کاردانی و کارشناسی کتابداری و اطلاع رسانی، دانشجویانی مشغول به تحصیل شدند.  آموزش های ضمن خدمت برای کارکنان کتابخانه ملی و کتابداران سایر سازمان ها، ازدیگر برنامه های آموزشی اجرا شده است. 

اسناد

طبق اساسنامه سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، هدف سازمان اسناد یا آرشیوملی جمع‌ آوري و حفظ اسناد ملي ايران در سازمانی واحد است.این کار به منظور فراهم آوردن شرايط و امكانات مناسب براي دسترسي عموم به اين اسناد؛ وهمچنين صرفه‌ جويي در هزينه‌هاي اداري و استخدامي از طريق تمركز پرونده‌هاي راكد وزارتخانه‌ها و مؤسسات دولتي و وابسته به دولت و امحاء اوراق زائد صورت می گیرد. 

تبصره: اسناد مذكور در اين ماده شامل كلية اوراق، مراسلات، دفاتر، پرونده‌ها، عكس‌ها، نقشه‌ها، كليشه‌ها، نمودارها، فيلم‌ها، ميكروفيلم‌ها، نوارهاي ضبط‌‌ضوت و ساير اسنادي است كه در دستگاه دولت تهيه شده و يا به دستگاه دولت رسيده است و به‌طور مداوم و غيرمداوم در تصرف دولت بوده و از لحاظ اداري، مالي، اقتصادي، قضايي، سياسي، فرهنگي، علمي، فني و تاريخي به تشخيص سازمان اسناد ملي ايران ارزش نگهداري دائمي داشته باشند.
سازمان اسناد کشور یا آرشیو ملی این هدف را در قالب فعالیت ها و وظایف زیرصورت می دهد:

گردآوری: بخش عمده گردآوری اسناد، از طریق دریافت اسناد راکد بایگانی وزارتخانه ها، سازمان های دولتی و وابسته به دولت، شرکت ها و سایر موسسه ها؛ و همچنین از طریق دریافت از خاندان های قدیمی و شخصیت های تاریخی، با روش های گوناگون (خریداری، اهدا، وقف و امانت) صورت می گیرد.


نظارت و پیگیری:شامل نظارت بر امحای اوراق زاید دستگاه های اداری کشور براساس ضوابط مربوط؛ تهیه و تدوین مقررات، ضوابط و معیارهایی که وزارتخانه ها و موسسه های دولتی و وابسته به دولت باید در تنظیم و  ضبط و نگهداری اسناد و پرونده های خود رعایت نمایند و همچنین تهیه و تدوین ضوابط و استانداردهای لازم جهت فهرست نویسی، نمایه سازی و اسکن اسناد است و نیز ابلاغ آنها به کلیه واحدهای اسنادی دستگاه های کشور. 

سازماندهی: دریافت و تنظیم و فهرست نویسی توصیفی و تحلیل اسناد، آماده سازی و مرمت اسناد با آخرین دستاوردهای علمی در زمینه ی حفاظت و آسیب شناسی و ترمیم آسیب های فیزیکی و شیمیایی و نیز هماهنگی و ارزشیابی اسناد، از جمله فعالیت های این حوزه است. 

اشاعه اطلاعات: در این راستا، خدمات به پژوهشگران ومحققان، به صورت های عرضه تصاویر اسناد، ارائه میکروفیلم  و میکروفیش، تدوین کتب اسنادی و فصلنامه ی تحقیقات تاریخی گنجینه ی اسناد انجام می گیرد. برپایی نمایشگاه های تخصصی، از دیگر فعالیت ها در این زمینه محسوب می شود. 

پژوهش: تحقیقات متنوعی بر پایه اسناد موجود به منظور کشف نکات مبهم تاریخی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خصوصاً مربوط به دوره های قاجار و پهلوی صورت می گیرد که تاکنون در این زمینه ها 80 عنوان کتاب منتشر شده است. روش های مختلف طبقه بندی، حفظ و نگهداری اسناد و ارائه روش های منطبق با استانداردهای جهانی از دیگر موضوعات پژوهشی است. 

آموزش: طیف گسترده ای از آموزش های تخصصی مربوط به اسناد در این حوزه ارائه می شود مانند سند شناسی و سند خوانی، آشنایی با آرشیوهای بزرگ ایران و جهان، کارشناسی بررسی اسناد و مدارک، ویراستاری متون تاریخی، مرمت اسناد و .... 

 

اهمیت

اهميت اسناد

اسناد به عنوان بخشي از يادواره‌هاي مشترك مردم جهان، نقش مهمي در حفظ هويت ديني، ملي و فرهنگي گذشته، حال و آينده دارند. بنابراين آرشيويستها را مي‌توان به معماران و پل‌سازان تشبيه كرد كه گذشته را به آينده پيوند مي‌زنند. اسناد، چراغ راهنمايند، براي مسئولان، پژوهشگران و ملتها. اسناد، هويت ديني، ملي و فرهنگي ملتها را پاسداري مي‌كنند و در حقيقت «حافظه ملي» را تشكيل مي‌دهند. ميراث اسنادي، بخش وسيع و گسترده‌اي از يادواره‌ها را در برمي‌گيرد و در فضاي بين‌المللي، نشانگر تنوع ملتها، زبانها و فرهنگها به شمار مي‌روند.


اهميت حفاظت از اسناد

نبايد فراموش كرد كه اين يادواره‌ها بسيار آسيب پذيرند. بسياري از اسناد باارزش و منحصر بفرد و حتي مجموعه‌هاي كامل آرشيوي و كتابخانه‌ها در طول تاريخ بر اثر حوادث طبيعي و يا فجايع انساني بويژه جنگها، از ميان رفته‌اند و يا به دليل غفلت و فراموشي دولتها و صاحبانشان، پاره يا فرسوده شده‌اند و در چنان شرايط بدي نگهداري مي‌شوند كه هر لحظه امكان نابودي آنها وجود دارد. بخش قابل توجهي از ميراث اسنادي در سطوح جهاني، منطقه‌اي، ملي و استاني به دلايلي مانند اسيدي شدن كاغذ، نوع چرم، پوست، فيلم و نوارهاي مغناطيسي نور خورده، گرما، رطوبت و گرد و غبار، از بين رفته‌اند. حوادث و اتفاقات انساني در كنار عوامل طبيعي به كتابخانه‌ها و آرشيوها آسيب مي‌رساند. فقط در سايه اقدامات پيشگيرانه مي‌توان در مقابل حوادثي چون زلزله، سيل، آتش‌سوزي، گردباد، طوفان، جنگ و نظاير آن، اسناد را مي‌توان سالم نگهداشت. تاكنون از كتابخانه‌ها و آرشيوهايي كه بر اثر جنگ، بمباران و آتش‌سوزي چه عمدي و چه غيرعمدي از ميان رفته ‌است، فهرستي تهيه نشده است.
احتمالاً كتابخانه اسكندريه، مشهورترين نمونه تاريخي در اين زمينه باشد. اما چه تعداد گنجينه‌هاي شناخته شده و ناشناخته كه در جنگهاي قسطنطنيه، ورشو، فلورانس يا در جنگهاي سالهاي اخير از جمله سارايوو، كابل و بغداد نابود شده است؟ پاسخ روشن نيست. مثالهايي از اين دست بسيار است، متأسفانه نمي‌توان اين فهرست را به آخر رساند.


اهميت معاونت آرشيو

البته بدون اشاره به مجموعه‌هايي كه بر اثر نقل و انتقال آرشيوها يا كتابخانه‌ها پراكنده و يا دستخوش آسيب هايي شده‌اند، در فضاي ملي هم متأسفانه مثالهايي از اين دست وجود دارد. در اينجا به اين پرسش اساسي مي‌رسيم كه راه چاره چيست؟ به نظر مي‌رسد راه چاره، توجه جدي به احداث ساختمانهاي جديد و هوشمند و فني، پرورش نيروهاي متخصص و فني، تأمين تجهيزات مورد نياز و وضع قوانين و مقررات جديد است. خوشبختانه امروزه، ما يكي پس از ديگري شاهد افتتاح اين ساختمان ها در كشورمان هستيم. ساختمان كتابخانه ملي و چند صد متر آنسوتر ساختمان آرشيو ملي (گنجينه اسناد ملي ايران)، از افتخاراتي است كه پس از انقلاب اسلامي ايران ساخته شده و با رفع كاستيها و تكميل عمليات ساختماني و تجهيز كامل آنها، ما به دنياي جديدي از فعاليتها، خواهيم رسيد.


نياز به ايجاد بانك اطلاعاتي اسناد

پايگاههايي كه قرار است ثروت و داراييهاي ارزشمند ملت مسلمان و انقلابي ايران را در خود نگهدارند. زيرا در ميان داراييهاي ملي، اسناد و كتب آرشيو ملي و كتابخانه ملي، باارزش‌ترين داراييها محسوب مي‌شوند. اسناد در واقع هديه نسلهاي پيشين به نسلهاي بعدي هستند و ميزان توجه و مراقبت از آنها، بيانگر و شاخص تمدن كشورها و فرهيختگي ملتهاست.
به طور كلي:
1 – آرشيوهاي ملي حافظه دولتها، ملتها و نهايتاً حافظه جهاني را تشكيل مي‌دهند. 2 – آرشيوهاي ملي محافظ هويت ملتها هستند. بدون شناخت و تقويت هويت ملتها، جوامع از مصونيت خارج مي‌شوند و مانند فردي مستعد در برابر بيماريها، آسيب‌پذير خواهند بود.
3 – آرشيوهاي ملي در تصميم‌سازي و تصميم‌گيري صحيح براساس سوابق و شواهد تاريخي به دولتها كمك مي‌كنند و در واقع بازوي تواناي دولتها هستند. زيرا اسناد مي‌توانند در برنامه‌ريزيهاي كلان و يا تشخيص وزارتخانه‌ها و سازمانهاي دولتي، بويژه در برنامه‌هاي توسعه كشور و ايجاد عدالت اطلاعاتي و ايجاد فرصتها در برابر دسترسي به اطلاعات براي آحاد جامعه پژوهشگر كشور، به مثابه بانك اطلاعات قوي وكارآمد، مورد استفاده قرار گيرند.


جايگاه سازمان اسناد و كتابخانه ملي

بنابراين با درك جايگاه ويژه سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران كه با ميليونها برگ سند و كتاب ارزشمند، پايگاه رفيع و مهم اطلاع‌رساني در جامعه به شمار مي‌رود، برآنيم تا در آينده با سياستهاي تحولي، گامهايي بلند و اساسي برداريم. تلاش و پويايي در انجام فعاليتهاي بين‌المللي و منطقه‌اي، توجه به اقتدار اداري در جهت گردآوري اسناد ملي، ايجاد كتابخانه و آرشيو ملي ديجيتال، توجه به فناوري نوين در امر ساماندهي، پردازش و اشاعه اطلاعات، انجام رسالت راهبري و هدايت امور مربوط به كتاب و سند در سطح جامعه، اجراي طرحها و پروژه‌هاي نو، اصلاح قوانين و مقررات، پرورش نيروي انساني كارآمد و تكميل عمليات ساختماني و تجهيز كامل هر دو ساختمان، از جمله اموري است كه در آينده بدان همت خواهيم گمارد. اقداماتي كه با حمايت مسئولان محترم و همكاري كاركنان متدين، آگاه و دلسوز سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران، منجر به يك انقلاب اطلاعاتي در كشور و منطقه خواهد شد. اميدوارم كه مجموعه همه تلاشها و كوششها منجر شود تا يك «حافظه قوي و نيرومند» ملي داشته باشيم. تا مورد استفاده اهل علم و دانش‌پژوهان و مورخان قرارگيرد و در پاسداري از هويت اسلامي – ملي و در راستاي فرمايش حكيمانه مقام معظم رهبري كه فرمودند: «بزرگ‌ترين بلا براي يك ملت، اين است كه بخشهايي از فرهنگ و تمدن خودش به مرور زمان از حافظه‌اش پاك شود.»