تاريخ شفاهي

تاريخ شفاهي (oral History) يكي از شيوه هاي پژوهش در تاريخ است كه به شرح و شناسايي وقايع، رويدادها و حوادث تاريخي بر اساس ديدگاه ها، شنيده ها و عملكرد شاهدان، ناظران و فعالان آن ماجراها مي پردازد. متون اين تاريخ حتي در صورت مكتوب شدن، خصلتي گفتاري  دارد. در فرآيند مصاحبه تاريخ شفاهي دو عامل مصاحبه كننده و راوي ارتباطي تنگاتنگ يافته و مصاحبه كننده به عنوان يك شنونده فعال نقشي بسيار اساسي را ايفاء مي كند تا مصاحبه شونده (راوي) در فضايي آرام و بي دغدغه به شرح و بسط ديدگاه ها و شنيده هاي خود بپردازد. بديهي است نقش مصاحبه گر در اين ميان، نقشي فعال و پوياست و گفتمان متقابل اين دو عامل با به كار گيري شيوه هاي اصولي و استاندارد مصاحبه تاريخ شفاهي به آشكار شدن زواياي پنهان تاريخ و بازسازي دوباره آن منجر مي شود.

 گذري بر تاريخچه تاريخ شفاهي:

گفته شده كه تاريخ شفاهي هم جديدترين و هم كهن ترين شيوة تاريخ نگاري است. انسانها تاريخ خود را از طريق نقل و روايت اشعار و افسانه هاي منقول به نسلهاي بعدي خود انتقال دادند. اين شيوة انتقال تاريخي در ايران و اسلام سابقة بس غني و عميقي دارد. پس از جنگ جهاني دوم و اختراع ضبط صوت تاريخ شفاهي  به عنوان يك منبع تاريخي با ارزش پذيرفته شد.

تاريخ شفاهي به شيوة امروز براي اولين بار در سال 1948 م در دانشگاه كلمبيا پايه گذاري شد و پس از تشكيل انجمن تاريخ شفاهي در سال 1966م و سپس تأسيس بخش تاريخ شفاهي دانشگاه هاروارد در سال 1967 وسعت بيشتري يافت و به عنوان مبحثي جدي در محافل پژوهشي و تاريخي جهان شناخته شده و مورد قبول واقع گرديد. تاريخ شفاهي در مفهوم جديد آن در ايران اگرچه سابقه چنداني ندارد ولي مي توان گفت با وقوع انقلاب اسلامي و ايجاد ضرورت بررسي ريشه هاي انقلاب و پيامدهاي آن شامل وقايع سياسي چند دهه اخير، اهميت ابزار تاريخ شفاهي دو چندان گشت و به سرعت منجر به تأسيس مراكزي چون بنياد تاريخ انقلاب اسلامي و گروه هاي تاريخ شفاهي  موسسه مطالعات تاريخ معاصر ، حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي ، سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران   و ... گرديد. گفتني است سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران از جمله مراكزي است كه با تلاش بي وقفه و مستمر و به دور از هر گونه شائبه سياسي و اجتماعي همچنان مستقل و پويا در راه اهداف خود كوشيده و تلاش داشته تا به دور از جانبداري، امانتدار شايسته اي براي ثبت، ضبط و نگهداري صداي تاريخ معاصر باشد.

 معرفي فعاليتهاي سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران در زمينه تاريخ شفاهي:

اداره آرشيو شفاهي(در حال حاضر گروه اطلاع رساني منابع ديداري - شنيداري)  سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران  در سال 1371 ، در مديريت خدمات آرشيوي تأسيس شد. مهمترين فعاليت هاي اين اداره عبارتند از: شناسايي شخصيتهاي مهم علمي، فرهنگي ، سياسي، هنري و ايجاد ارتباط با آنها. مطالعه و تحقيق پيرامون موضوع مصاحبه و تهيه طرح مصاحبه با شخصيتهاي مذكور . انجام مصاحبه با شخصيتهاي منتخب در زمينه هاي مورد نظر . حفظ ، نگهداري و آماده سازي مصاحبه از طريق پياده سازي متن و تهيه نسخ جانبي و انجام مراحل مقابله، تصحيح ، ويرايش و ... . ارائه خدمات به پژوهشگران با رعايت شرايط تعيين شده از سوي مصاحبه شونده و سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران. جذب اسناد و مدارك شخصي مصاحبه شوندگان كه در صورت تمايل آنها ، به عنوان ضميمه مصاحبه در آرشيو نگهداري مي شود. از اين دست مي توان به مجموعه هاي اهدايي   دكتر امير شاپور زندني ، جمشيد لايق ، دكتر ناصر گيتي ونصرت الله خازني اشاره نمود. 

 گروه اطلاع رساني منابع ديداري - شنيداري  به منظور حفاظت بهينه از آثار توليد شده و تضمين ماندگاري بيشتر اين منابع ، اقدام به تبديل منابع صوتي و تصويري به نسخه ديجيتال نموده است . انجام امور مربوط به حفظ و نگهداري منابع توليد شده ، فهرست نويسي و استخراج اطلاعات مرجع ، از ديگر فعاليت هاي اين اداره است .

از جمله برنامه هاي خاص اين اداره  ، مي توان به : برگزاري نخستين همايش تاريخ شفاهي ايران در اسفند 1385 ، تهيه و تدوين چكيده و مجموعه مقالات اين همايش و تدوين و ترجمه مقالات علمي در زمينه تاريخ شفاهي ، شامل : مقاله شيوه فهرستنويسي  ، رده بندي و آماده سازي منابع تاريخ شفاهي ،درباره تاريخ شفاهي ،  نقش مصاحبه كننده در گردآوري اطلاعات تاريخ شفاهي ،تاريخ خانوادگي ، سرمقاله ، شيوه نامه تاريخ شفاهي ، آسيب هاي پياده كردن متن مصاحبه هاي تاريخ شفاهي ، درآمدي بر پاره اي مشكلات نظري و كاركردي تاريخ شفاهي اشاره نمود. فعاليت هاي كنوني : فعاليت درزمينه تاريخ شفاهي در حال حاضر در گروه اطلاع رساني منابع ديداري و شنيداري در اداره كل اطلاع رساني و ارتباطات متمركز است . اين گروه فعاليت هاي سازمان در زمينه تاريخ شفاهي را  ادامه داده و نيز مجموعه هاي تاريخ شفاهي انجام شده توسط پروژه هاي تاريخ شفاهي را دريافت مي نمايد.

چشم انداز:

گروه اطلاع رساني منابع ديداري - شنيداري  تاكنون بيش از صدها مصاحبه با شخصيتهاي آگاه و مبرّز تاريخ معاصر به ثبت رسانده و قصد دارد با پيگيري و تداوم اين ارتباط، حركتهاي آتي را با محوريت موضوع، گروهها و ... به مقوله هاي تخصصي تري  گسترش دهد و به علاوه  با  حضور در مباحث نظري و شناساندن اين رشته به جامعه در مباحث روش شناسي ، به عنوان الگوئي براي ساير فعالان اين رشته در ايران ، مطرح باشد.

مجموعه هاي موجود:

گزیده ای از فیلمهای آرشیو تاریخ شفاهی:

1. اسماعیل شنگله 6/10/1385 (حجم فایل : 32 Mb )
2. علی اصغر بهاری 12/7/1373 (حجم فایل : 23 Mb )
3. محمدعلی کشاورز 21/4/1385 (حجم فایل : 23 Mb )
4. منوچهر آتشی 7/6/1379 (حجم فایل : 41 Mb )
5. منصور نریمان 15/6/1384 (حجم فایل : 23 Mb )
6. یدالله کابلی 3/20/1383 (حجم فایل : 21 Mb )
7. حسن گنجی 6/10/1385 (حجم فایل : 25 Mb )
8. نوش آفرین انصاری 1/11/1382 (حجم فایل : 32 Mb )
9. آذرنوش آذرتاش 2/10/1385 (حجم فایل : 23 Mb )
10. عبدالمحمد آیتی 9/8/1385 (حجم فایل : 25 Mb )

برخي از مجموعه مصاحبه هاي انجام شده توسط گروه اطلاع رساني منابع ديداري - شنيداري  عبارت است از:

• مصاحبه با تعدادي ازپزشكان با سابقه و شاخص.
• مصاحبه با بزرگان موسيقي  ايران اعم از نوازندگان، آهنگسازان، خوانندگان و ... .
• مصاحبه با بزرگان هنرنمايش و بازيگري در زمينه هاي مختلف.
• مصاحبه با نقاشان وخوشنويسان هنرمند معاصر ايران.
• مصاحبه با مطلعين از جريان هاي سياسي معاصر ايران.
• مصاحبه با جمعي ازمتخصصان كتابداري.
• مصاحبه با بزرگان فلسفه و عرفان ايران.
• مصاحبه باتعدادي ازنويسندگان ، شعرا و مترجمان.
• مصاحبه با تعدادي از روحانيون.

 آدرس سايت هاي داخلي تاريخ شفاهي:

1. آستان قدس رضوي www.aqlibrary.ir
2. موسسه مطالعات تاريخ معاصر www.iichs.org
3. مركز اسناد انقلاب اسلامي  www.irdc.ir
4. موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني www.imam-khomeini.isf
5. موزه پزشكي

 آدرس سايت هاي خارجي تاريخ شفاهي:

• Association(http://www.ncf.carleton.ca/oral-history )
•  H-Oralhist is a network for scholars and professionals active in studies related to oral history (http://www.h-net.msu.edu/~oralhist )
• International Oral History Association (http://www.ioha.fgv.br )
• Oral History Society (UK) (http://www.oralhistory.org.uk )