از متخصص اسناد بپرسيد
صفحه هاي مرتبط
 
پربازديدهاي امروز
 
 

 

سابقه‌ي تاريخ شفاهي در سازمان اسناد و كتابخانه‌ي ملي ايران




سابقه‌ي كار تاريخ شفاهي در سازمان اسناد و كتابخانه‌ي ملي ايران، به اواخر سال 1371 و اقدام سازمان اسناد ملي ايران براي تأسيس اداره‌ي آرشيو شفاهي در مديريت خدمات آرشيوي برمي‌گردد. اداره‌ي آرشيو شفاهي، بخش راه‌اندازي نشده‌اي در نمودار تشكيلاتي اين سازمان بود كه در ان تاريخ، براي فعال‌سازي آن تمهيداتي انديشيده شد و اقدامهائي صورت گرفت. اين اداره نخست، فعاليت خود را با جمع‌آوري منابع مطالعاتي درباره‌ي تاريخ شفاهي آغازكرد و با بهره‌گيري از مطالب اندكي كه به دست آورد، پي برد كه وظيفه‌اش انجام مصاحبه با افرادي است كه گفته‌هايشان داراي ارزش تاريخي و استنادي باشد؛ همچنان‌كه سندهاي تاريخيِ موجود در اين سازمان، اين نقش را براي پژوهش‌هاي تاريخي ايفا مي‌كرد. ازاين‌رو پس از جستجو درباره‌ي مفاهيم بنيادي و كسب رهنمود از برخي استادان تاريخ، كار مصاحبه آغاز شد. محور مصاحبه‌هاي تاريخ شفاهي در اين سازمان، زندگي‌نامه و گرد‌آوري تجربه‌هاي كارساز شخصيت‌ها بود. از آن‌جا كه شرح وظايف اين اداره، بر «انجام مصاحبه با چهره‌هاي علمي، فرهنگي، هنري و سياسي» تأكيد داشت، لذا مصاحبه‌هاي تاريخ شفاهي در اين سازمان با طيف متنوعي از افراد انجام مي‌شد كه مي‌توانستند از جامعه‌ي پيش از انقلاب به گونه‌هاي مختلف اطلاعاتي ارائه دهند. از همين‌جا بود كه مصاحبه با شخصيت هائي كه داراي خاطرات سياسي بودند، به همان ترتيبي دنبال شد كه مصاحبه با هنرمندان و طبيبان و نويسندگان و اهل فرهنگ.
نخستين مصاحبه‌ي تاريخ شفاهي با يك پژوهشگر، دومين مصاحبه با يك زمين‌شناس و سومين مصاحبه، با يك فعال سياسي صورت گرفت.در آن هنگام، 14 سال از پيروزي انقلاب اسلامي و سه سال از پايان جنگ تحميلي عراق، عليه ايران مي‌گذشت و جامعه به سكون و آرامش رسيده‌بود. اولين درخواست‌ها براي انجام مصاحبه، با استقبال روبه‌رو شد. از يك طرف افرادي بودند كه بر اثر وقوع انقلاب، زندگي‌شان با تغيير زيادي مواجه شده بود؛ افراد ديگري بودند كه فكر مي‌كردند ويژگي خاص آن‌ها مثل هنرمند بودنشان مورد توجه كافي قرار نگرفته؛ كسان ديگري هم بودند كه تصور مي‌كردند در موردشان بي‌عدالتي‌اي رخ داده است. همه‌ي اين‌ها فرصت هائي طلائي بود كه پيشاپيش روي اين كار قرار داشت. خواسته يا ناخواسته، از اين فرصت‌ها ‌استفاده‌شد. بيان خاطرات و شرح زندگي، براي اين اشخاص فرصتي بود تا با تأمل، به زندگي خود بنگرند، درموردش صحبت كنند و به لحاظ روحي، احساس سبكي و راحتي كنند. چرا كه نه‌ تنها به صحبت‌هاي آن‌ها گوش داده‌ مي‌شد، بلكه بر نكات مهم آن كه ارزش پژوهشي داشت، تأكيد مي‌شد. فرصتي باز و كم‌دغدغه دراختيار آن‌ها بود تا بينديشند، زندگي خود را بازنگري كنند، از خود بگويند و ديگري را با تجربه‌هاي خود شريك كنند و احساس كنند كه قدمي براي تاريخ و فرهنگ كشورشان بر‌مي‌دارند.
رفته‌رفته روش و نحوه‌ي عملكرد مصاحبه‌گران، موجب شد كه اعتماد مصاحبه‌شوندگان جلب شود. پايبندي به قول‌هاي داده‌شده درباره‌ي چگونگي بهره‌برداري از مصاحبه، جايگاه سازمان اسناد ملي ايران درمقام يك آرشيو ملي، بهره‌برداري شخصي و خصوصي‌ نكردن از اطلاعات گردآمده و ويژگي‌هاي ديگر، زمينه‌اي شد تا اعتماد روزافزوني پديد آيد و اغلب دعوت‌ها براي انجام مصاحبه، با خوش‌روئي روبه‌رو شود.
يكي از فرصت‌هاي ديگر كه زمينه‌ساز موفقيت اين كار شد، حمايت مصاحبه‌شوندگاني بود كه نه تنها خودشان مصاحبه را مي‌پذيرفتند، بلكه چهره‌‌هاي دست‌نيافتني ديگري را نيز معرفي مي‌كردند و راه تماس با آن‌ها را هموار مي‌ساختند. به اين ترتيب هر مصاحبه‌شونده، حلقه‌ي زنجيري بود كه گروه را به مصاحبه‌شوندگان ديگري پيوند داد. به سرعت مصاحبه با طيف فراگيري از افراد مطلع صورت گرفت و اطلاعات سودمند و مستندي گرد‌آوري شد.
اطلاعات حاصل از مصاحبه‌هاي تاريخ شفاهي را، مي‌توان در مجموعه‌هائي با موضوعات زير، دسته‌بندي كرد: مجموعه‌مصاحبه با پزشكان، بزرگان نمايش، متخصصان كتابداري، استادان فلسفه و عرفان، اساتيد علوم حوزوي و اسلامي، نقاشان معاصر، موسيقي‌دانان و سازندگان ساز، هنرمندان صنايع‌دستي، هنرمندان خوش‌نويس، اديبان و شاعران و داستان‌سرايان، استادان ايران‌شناسي و تاريخ و باستان‌شناسي؛ مصاحبه درباره‌ي انقلاب اسلامي ايران، ملي شدن صنعت نفت، جنگ جهاني دوم، احزاب سياسي، سازمان‌ها و تشكيلات دولتي، كشاورزي و سدسازي، انجمن‌ها، بنياد‌ها و جمعيت‌ها، چهره‌ها و شخصيت‌هاي اجتماعي و سياسي، راديو و تلويزيون، مطبوعات، دانشگاه‌ها، فعاليت‌هاي سياسي و اجتماعي، لغت‌نامه‌ي دهخدا و بسياري موضوعات ديگر. فهرست نام‌هاي مصاحبه‌شوندگان تاريخ‌شفاهي در سازمان اسناد و كتابخانه‌ي ملي ايران، در نشاني زير مشاهده مي‌شود:
http://www.nlai.ir/Portals/0/Files/oral_history/lst.doc
يكي از دستاوردهاي جانبي اين كار، گردآمدن اسناد و مداركي در كنار منابع مصاحبه بود. به‌اين‌ترتيب كه برخي از مصاحبه‌شوندگان، مداركي در تكميل مصاحبه‌هاي خود به سازمان هديه‌كردند. اين مدارك، شامل كتاب، مطبوعات، منابع ديداري و شنيداري، محموعه، اسناد و مكاتبات شخصي، عكس و موادي از اين دست بود. امروز در كنار آرشيو تاريخ شفاهي، آرشيو با ارزشي نيز از منابع پيوست مصاحبه، گرد‌آوري و نگهداري مي‌شود.
از آنجا كه فعاليت در حوزه‌ي تاريخ شفاهي، هنوز هم براي كارشناساني كه در اين حوزه كار مي‌كردند، به‌درستي شناخته‌شده و تعريف‌ شده نبود، لذا يكي ديگر از فعاليت‌هاي اداره‌ي آرشيو شفاهي، ترجمه و تأليف مقاله‌هاي علمي در اين باره بود. شماري از اين مقاله‌ها در شماره‌هاي مختلف فصلنامه‌ي گنجينه‌ي اسناد به چاپ رسيده است، مانند مقاله درباره‌ي تاريخ شفاهي در شماره‌ي 55 آن فصلنامه، ترجمه‌ي مقاله‌ي تاريخ خانوادگي در شماره‌ي 54 همان فصلنامه، ترجمه‌ي مقاله‌ي آسيب‌هاي پياده‌كردن مصاحبه‌هاي تاريخ شفاهي در شماره‌ي 58 همين مجله، ترجمه‌ي مقاله‌ي مهارت‌هاي مصاحبه‌ي تاريخ شفاهي در شماره‌ي 60، مقاله‌ي شيوه‌ي فهرست نويسي و رده‌بندي منابع تاريخ شفاهي در شماره‌ي 61 و شيوه‌نامه‌ي تاريخ شفاهي در شماره‌ي 64 آن.
در دوم شهريورماه سال 1381، شوراي عالي اداري، طي مصوبه‌اي سازمان اسناد ملي ايران را با كتابخانه‌ي ملي جمهوري اسلامي ايران ادغام كرد. سازمان جديد كه- سازمان مدارك فرهنگي انقلاب اسلامي را نيز دربرداشت- در سال 1385 داراي تشكيلات جديدي شد كه در آن، وظايف تاريخ شفاهي به گروه اطلاع‌رساني منابع ديداري و شنيداري سپرده‌شد. از آن‌جا كه اين گروه در درجه‌ي اول وظيفه‌ي اطلاع‌رساني را پيش روي خود داشت، مبنا را بر اطلاع‌رساني منابع تاريخ شفاهي گذاشت و كوشيد تا وضعيت جديد، راه نويني براي توسعه‌ي فعاليت‌هاي تاريخ شفاهي در حوزه‌ي اطلاع‌رساني باشد.
نخستين همايش تاريخ شفاهي ايران ، اولين برنامه تخصصي‌اي بود كه سازمان اسناد و كتابخانه‌ي ملي ايران در تاريخ 15م اسفند 1385 برگزار كرد. در اين گردهمائي، 16 مقاله‌ي تخصصي در باره‌ي تاريخ شفاهي ارائه شد كه اغلب آن‌ها در كتاب مجموعه‌مقالات نخستين همايش تاريخ شفاهي، به چاپ رسيده‌است. پس از آن، جشنواره‌ي ملي خاطره‌ها در بهمن 1386، به مناسبت نكوداشت سي‌امين سالگرد پيروزي انقلاب اسلامي، همراه با نمايشگاهي از خاطرات تاريخ شفاهي در باره‌ي انقلاب اسلامي برگزارشد. از ديگر برنامه‌ها در حوزه‌ي تاريخ شفاهي، مي‌توان از اين موارد ياد كرد: مراسم بزرگداشت و نمايشگاه آثار مرحوم دكترغلامحسين بيگدلي در 17م ارديبهشت سال 1387، به مناسبت روز اسناد ملي؛ نمايشگاه زندگي و آثار روانشاد دكترناصر گيتي در 17 م ارديبهشت سال 1388، با تكيه بر مصاحبه‌ي تاريخ شفاهي با وي؛ مراسم بزرگداشت و نمايشگاه زندگي شادروان نصرت‌الله خازني، با تكيه بر مصاحبه‌ي تاريخ شفاهي با ايشان در ارديبهشت 1389؛ نمايشگاه خاطرات تاريخ شفاهي اشغال ايران در جنگ جهاني دوم در شهريور ماه 1389؛ نمايشگاه تاريخ شفاهي كتاب در تاريخ 24 م آبان‌ماه 1389 به مناسبت هفته‌ي كتاب و كتابخواني. همچنين در حوزه‌ي چاپ مصاحبه‌هاي تاريخ شفاهي، كتاب «از كاخ‌هاي شاه تا زندان‌هاي سيبري» خاطرات زنده‌ياد دكترغلامحسين بيگدلي در سال 1388؛ چاپ و رونمائي كتاب يادشده، در بهمن‌ماه 1388 برگزار شد.
. در ادامه‌ي برنامه‌هاي تخصصي تاريخ شفاهي، در تاريخ 15دي‌ماه 1389، ميزگرد تخصصي تاريخ شفاهي با عنوان نقش تاريخ شفاهي در توسعه‌ي تاريخ اجتماعي، در اين سازمان برگزار گرديد.
يكي ديگر از فعاليت‌هاي اين سازمان در زمينه‌ي اطلاع‌رساني تاريخ شفاهي، تهيه‌ي مجموعه‌ي «صداي ماندگار» در سال 1387 و تهيه‌ي «صدا، جُنگ خبري تاريخ شفاهي» از فروردين سال 1388 است. صـــداي ماندگار مجموعه‌اي از خاطرات تاريخ شفاهي با محور يك موضوع منتخب در ماه بود كه متن مصاحبه و صداي مصاحبه‌شوندگان را به همراه داشت. اين مجموعه‌ي جالب، در 12 شماره تهيه‌شد و در سال 1388 جاي خود را به جُنگ خبري صدا داد. «صدا، جُنگ خبري تاريخ شفاهي »، بيش از هر چيز، اطلاع‌رساني اخبار و اطلاعات جديد را درباره‌ي تاريخ شفاهي، از سراسر جهان مد نظر دارد. در اين مجموعه خبري، اخبار تازه‌ي تاريخ شفاهي در ايران و جهان، اطلاعاتي درباره وبگاه‌‌ها و وب‌نوشت‌هاي مهم تاريخ شفاهي، اطلاعاتي درباره‌ي نويسندگان و متخصصان تاريخ شفاهي، معرفي مجموعه‌هاي تاريخ شفاهي موجود در سازمان اسناد و كتابخانه‌ي ملي و برگزيده‌ي خاطراتي از بزرگانِ مصاحبه‌شونده، ارائه مي‌گردد.
يكي ديگر از دستاوردهاي اطلاع‌رساني تاريخ شفاهي، فراهم‌كردن امكان دسترسي پژوهشگران به مجموعه‌هاي تاريخ شفاهي در سازمان، از طريق راه‌اندازي اتاق اطلاع‌رساني تاريخ شفاهي در تالار پژوهش، از سال 1386 است. به همين منظور، 1400 ساعت منبع آنالوگ صوتي و تصويري مصاحبه‌هاي تاريخ شفاهي به قالب رقمي تبديل و 900 جلسه مصاحبه، تاكنون فهرست‌نويسي شده‌است. همه‌ي منابع قياسي(آنالوگ) و رقمي(ديجيتال) تاريخ شفاهي در اين سازمان داراي نسخه‌هاي ثانويه و پشتيبان هستند و در شرايط كنترل‌شده‌ي فيزيكي نگهداري مي‌شوند.
در سال 1386 سازمان به منظور توسعه‌ي توليد مصاحبه‌هاي تاريخ شفاهي، با استفاده از توانمندي بخش خصوصي، به مصاحبه با شماري از چهره‌هاي شاخص تاريخ و فرهنگ معاصر ايران اقدام پرداخت. در مجموع، حاصل كار مصاحبه‌گيري در اين سازمان از ابتدا تا كنون 1760 ساعت مصاحبه است كه اغلب آن‌هابا رعايت ضوابط و مقررات سازمان، براي عموم دسترس‌پذير است. درخور يادآوري است كه سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران، داراي نمايندگي‌هائي، در برخي استان‌هاي كشور است كه آنان نيز در زمينه‌ي مصاحبه‌هاي تاريخ شفاهي، فعال و كوشا هستند؛ براي نمونه در مديريت استان يزد بيش از 350 ساعت مصاحبه با موضوعات تاريخي انجام گرفته است. همچنين، در مديريت استان‌هاي همدان، كرمان، آذربايجان شرقي، سيستان و بلوچستان، اصفهان و فارس هم، اين فعاليت در دست انجام است.
اينك كه هجده سال از آغاز فعاليت تاريخ شفاهي در اين سازمان مي‌گذرد، به نظر مي‌رسد با توجه به رويكرد واحدهاي پژوهشي به جمع‌آوري تاريخ اجتماعي، اين سازمان در حوزه‌ي تاريخ شفاهي، با افق‌هاي وسيع‌تري روبه‌رو است تا در جايگاه سازماني پژوهشي و مرجع، نقش خود را به منظور فراهم كردن و توسعه‌ي امكان پژوهش در كشور، به‌خوبي ايفا نمايد.